اختلال در بلع | (Dysphagia) علائم،درمان دارویی و فیزیوتراپی

 اختلال در بلع یا دیسفاژی (Dysphagia)

در این مقاله از سایت مرکز مهرپرور به بررسی علایم ، علل ، درمان دارویی و فیزیوتراپی اختلال در بلع یا دیسفاژی (dysphagia) در سالمندان می پردازیم. بیماری اختلال در بلع به مشکلات در زمان مصرف غذاها و نوشیدنی ها می گویند. افراد دچار دیسفاژی در انتقال مواد غذایی جامد یا مایع از دهان تا معده مشکل در بلع دارند. مری یک لوله عضلانی است و وظیفه آن انتقال غذا و مایعات از قسمت انتهای دهان به سمت معده است. مشکل در بلع غذا ممکن است برای همه افراد پیش بیاید اما در کودکان و افرادی که مشکلات مغزی یا اختلالات سیستم عصبی دارند بیشتر است.

آسپیراسیون

اگر مشکل بلع به موقع تشخیص داده نشود احتمال خطر ابتلا به آسپیراسیون و پنومونی (عفونت سیستم تنفسی) ناشی از آن بالا می رود. برخی افراد از اختلالات در گلو و مری آگاه نیستند و علائم آسپیراسیون مثل سرفه یا گلو پاک کردن را نشان می دهد. در صورتی که اختلال بلع یا دیسفاژی تشخیص داده نشود می تواند منجر به کاهش وزن بدن ، از دست دادن آب بدن و ضعف عمومی شود و به طور کلی کیفیت زندگی را کاهش می دهد.

فرآیند بلع چگونه است؟

فرآیند بلعیدن مواد غذایی کمی پیچیده است. عصب و عضله های زیادی از زمان ورود غذا به دهان تا هدایت آن به معده نقش دارند. فرآیند بلعیدن ۳ مرحله دارد :

مرحله اول : مرحله دهانی است که در آن زبان به جمع‌ آوری غذا یا مایعات می‌‌پردازد و آن را برای بلعیدن آماده می‌‌کند.
مرحله دوم : در این مرحله زبان غذا یا مایعات را به قسمت پشت دهان هدایت می‌‌کند.
مرحله سوم : با ورود مواد غذایی یا مایعات به درون مری آغاز می‌‌شود. این مرحله معمولاً بر اساس بافت یا انسجام مواد غذایی حدود ۳ ثانیه طول می‌‌کشد.

نشانه های اختلال در بلع

اختلال در بلع میتواند موقتی و خفیف یا شدید باشد. نشانه های این بیماری سرفه کردن هنگام خوردن مایعات یا مواد غذایی ، ناتوانی در نفس کشیدن هنگام بلعیدن مواد غذایی ، مایعات ، یا داروها ، شنیدن صدای خرخر گلو به ویژه پس از خوردن مواد غذایی یا مایعات ، بلع دشوار مواد غذایی یا مایعات و جمع شدن مواد غذایی در یک طرف از دهان می باشد. پزشک برای اطمینان از وجود این مشکل در بیماران سوالات زیر را می پرسد:

• آیا بیمار کاهش وزن داشته است؟
• آیا زمان مصرف غذا بیشتر طول می کشد؟
• آیا علاقه به غذا خوردن در افراد کاهش یافته است؟
• آیا فرآیند بلع دشوار است و در چند مرحله انجام می شود؟
• آیا مواد غذایی یا مایعات در قسمتی از گلو یا سینه گیر می کند؟
• آیا هنگام بلع دچار سرفه می شوید؟ و مجرای گلو بسته می شود؟
• آیا فرآیند بلع همراه با درد در ناحیه قفسه سینه یا سوزش سر دل همراه است؟

علت مشکل در بلع

بیماری دیسفاژی بیشتر سالمندان را درگیر می کند. از مهم ترین دلایل ضعف عصب و عضلات است که می تواند علت مشکل بلع شود. به طور کلی علت پریدن آب و غذا در گلو  موارد زیر است :

الف) عادات بد غذا خوردن

سریع غذا خوردن ، استفاده از لقمه های بزرگ ، غذا خوردن و سرفه در حالت درازکش. این موارد جزء علت پریدن غذا در گلو است.

ب) اختلال در بلع : بیماری های عصب و عضله

سکته مغزی ، بیماری پارکینسون ، بیماری ام اس ، تحلیل عضلانی. این بیماری ها مری را دچار مشکل می کنند و غذا آهسته در مری حرکت می کند.

ج) بیماری های مربوط به مری

شرایطی مانند بازگشت اسید معده به مری (ریفلاکس) باعث آسیب مری و ایجاد زخم می شود. زخم و بافت آسیب دیده باز شدن مری را دچار مشکل کرده و در نتیجه منجر به اختلالات بلعی می شود.

د) اختلال در بلع : سایر اختلالات

برخی سرطان ها ، بزرگی تیروئید یا بزرگی قلب منجر به افزایش فشار مری شده و جزء علت پریدن غذا به گلو می باشد.

درمان اختلال در بلع

مشکل در بلعیدن نشانه چیست؟ تنش و فشار روانی باعث مشکل شدن بلع هم می شود. هر چیزی که آرامش را به شما بازگرداند. مثل ورزش – ماساژ ، یوگا ، نفس عمیق – فشار را از روی گلویتان هم بر می دارد. کمپرس آب گرم بر روی گلو هم تا حدی ماهیچه های آن را شل می کند و هوا را مرطوب کنید. چون بسیاری از اختلالات بلع ناشی از خشکی هواست ، مرطوب کردن هوا می تواند کمک کننده باشد. بعضی متخصصان خوردن روزانه لااقل هشت لیوان آب را هم توصیه می کنند. اگر احساس برگشت اسید معده به گلو دارید ، راه های زیادی برای کنترل آن وجود دارد. از جمله ترک کافئین ، الکل ، شکلات و سیگار. در ادامه به راه های دیگر برای درمان مشکل بلع غذا می پردازیم :

1_ درمان دارویی دیسفاژی

در صورتی که دیسفاژی در بین رفلاکس معده مری ایجاد شده باشد پزشک می‌‌تواند با تجویز دارو برای مشکل بلع به درمان این عارضه بپردازد.

2_ گشاد کردن مری

در صورتیکه دیسفاژی به علت اختلالات حرکتی ایجاد شده باشد ( عضله مری منقبض شده و باعث بروز مشکلات بلع شده باشد) می‌توان با گشاد کردن مسیری که تنگ شده است ، وارد کردن استنت پلاستیکی یا فلزی و تزریق بوتاکس به درون قسمت پایین مری به گشاد کردن و رفع مشکل بلع در سالمندان پرداخت.

3_ دستگاه vitalism

این دستگاه یک روش درمانی ایمن و کارآمد برای مبتلایان به اختلال در بلع می باشد. سیستم vitalism درمانی یک روش غیر تهاجمی است که با تحریک الکتریکی عصبی عضلانی (NMES) به بهبود بلع کمک می‌‌کند. تحریک الکتریکی باعث تقویت عضلات و فعال شدن آنها در برنامه توانبخشی بلع می‌‌شود. سیستم vitalism درمانی به عنوان مکمل تمرینات ورزشی مخصوص بلع به کار می‌رود و پزشک ضمن استفاده از این دستگاه از بیمار می‌خواهد به انجام تمرینات ورزشی نیز بپردازد.

نکته :

هدف در درمان دیسفاژی بهبود فرآیند بلع ، کاهش خطرات ناشی از بلعیدن هوا و بهبود وضعیت تغذیه افراد بیمار می باشد.

فیزیوتراپی برای درمان اختلال در بلع

اگر دیسفاژی در پی اختلالات سیستم عصبی (پارکینسون ، آلزایمر) ایجاد شده باشد ، ورزش درمانی توسط پزشک تجویز می‌شود. متخصص گفتار درمانی به بیمار برای کنترل دشواری در بلع کمک می‌‌کند. متخصصان توانبخشی دیسفاژی عصبی با کمک تمریناتی برای تقویت عضلات بلع به بیمار کمک می کنند.

1) بلع دهانه حنجره

تمرین زیر را بدون غذا خوردن فرا بگیرید و بعد از تسلط هنگام غذا خوردن اجرا کنید.

• ابتدا نفس عمیق بکشید
• سپس نفس خود را حبس کنید
• بعد از آن سرفه کنید تا همه مواد غذایی یا باقیمانده بزاق که وارد تارهای صوتی شده است خارج شود

2) اختلال در بلع : نمایش بلند کردن استخوان لامی

انجام دادن این تمرین باعث تقویت عضلات بلع و افزایش کنترل آنها می‌شود. برای انجام این تمرین، بیمار باید تعدادی کاغذ را روی یک پتو یا حوله قرار دهد. سپس یک عدد نی را در دهان خود قرار دهد و سعی کند نی را به کاغذ ها بچسباند و در همین حالت که نی را می‌مکد کاغذ را به روی یک فنجان یا هر وسیله دیگری قرار دهد و عمل مکیدن را قطع کند و اجازه دهد کاغذ درون فنجان قرار بگیرد. بیمار باید سعی کند هر جلسه ۵ تا ۱۰ تکه کاغذ را درون فنجان قرار دهند.

3) اختلال در بلع : بلع پر زحمت

دراین تمرین قصد بهبود سطح تماس و هماهنگی بین عضلات در هنگام بلعیدن را داریم. بیمار باید تا جایی که می‌تواند همه عضلات درگیر در فرآیند بلع را فشار دهد. برای انجام این تمرین نیازی به خوردن مواد غذایی نمی باشد. بیمار میتواند برای تقویت عضلات خود ، روزانه ۵ تا ۱۰ بار این تمرین را انجام دهد.

4) بالا بردن سیب گلو

این تمرین به بهبود رفلاکس بلع کمک میکند. بیمار باید در این روش بزاق دهان خود را قورت دهد. به طور طبیعی ، هنگامی که بزاق دهان موقع بلعیدن وارد قسمت پشت دهان می‌شود ، سیب گلو بالا می‌آید و سپس پایین می‌رود. بیمار باید هر بار به مدت ۲ تا ۵ ثانیه سیب گلویش را بالا ببرد. برای درک بهتر حرکت سیب گلو ، ابتدا آن را با انگشتان خود بالا ببرد و تا زمانی که قادر باشد بدون کمک دست ، عضلات بلع خود را کنترل نماید ، روزانه چند بار این تمرین را انجام دهد.

5) بلع قسمت فوقانی دهانه حنجره

همانند تمرین بالا است اما پیچیدگی بیشتری دارد. به این شکل که بیمار باید بعد از حبس نفس خود هنگام بلعیدن ، نفسش را آزاد کند. این فشار به تقویت عضلات مخصوص بلع کمک میکند.

6) اختلال در بلع : تمرینات شیکر

بیمار باید برای انجام این تمرین به پشت دراز بکشد و سعی کند سر خود را بلند کند ، انگار قصد دارد نوک انگشتان پایش را ببیند. هنگام انجام دادن این تمرین ، نباید شانه‌ها تکان بخورند و همراه سر به سمت جلو خم شوند. بهتر است بیمار به مدت حداقل ۶ هفته ، روزی ۲ تا ۳ بار این تمرین را انجام دهد. در صورتی که بیمار به طور کامل این تمرین را انجام دهد ، می‌تواند زمان بلند کردن سر و تکرار تمرینات را افزایش دهد.

مشکل بلع در بیماران آلزایمری

زمانی که آلزایمر پیشرفت می‌کند ، بر ناحیه‌هایی از مغز که بلع را کنترل می‌کند ، نیز اثر می‌گذارد. بلع بیماران دچار آلزایمر پیشرفته ضعیف می‌شود و بیمار نمی‌تواند غذا و مایعات را به خوبی و به نحو ایمن ببلعد و سرفه پس از غذا خوردن و مشکل در قورت دادن غذا  اتفاق می‌افتد و در معرض خطر خفگی قرار می‌گیرد. البته ضعف عمومی و سستی بیمار نیز باعث اختلالات بلع می‌شود ، چون عضلات موثر در بلع به شدت ضعیف می‌شود. مشکلات دیگر ، مانند زخم‌های دهانی یا حساسیت دندانی ، نیز موجب می‌شود که بیمار غذای کمتری مصرف کند یا با اختلالات بلع روبه‌رو شود. درهرحال برای این مشکلات باید به سرعت به دندانپزشک یا پزشک مراجعه کرد.

۱۶ توصیه به سالمندانی که اختلال بلع دارند

راهکارهای کاهش احتمال وقوع آسپیراسیون در سالمندان مبتلا به اختلال بلع عبارتند از :

1. به سرعت غذا خوردن و اندازه لقمه‌ها دقت کنید
2. به‌طور متناوب از لقمه‌های جامد و مایع استفاده کنید
3. بافت‌های ساده‌تر را انتخاب کنید که راحت‌تر بلعیده می‌شوند
4. به غلظت مناسب غذا متناسب با وضعیت هر بیمار دقت کنید
5. قبل از شروع وعده غذایی خود حدود ۳۰ دقیقه استراحت کنید
6. عوامل حواس‌پرت‌کن محیطی را هنگام تغذیه به حداقل برسانید
7. اگر عضلات سمت چپ ضعیف است لقمه را سمت راست دهان قرار دهید
8. در دوران سالمندی ، بهبود بافت و طعم غذاها می‌تواند به بلع بهتر کمک کند
9. برای صرف غذا روی صندلی بنشینید یا پشتی تخت را تا زاویه ۹۰ درجه بالا بیاورید
10. در سالمندان ورودی‌های حس دما، مزه و لمس تغییر می یابد و باعث آسپیراسیون می شود
11. یادتان باشد که شیرینی متوسط و شوری و ترشی بیشتر فشار حرکات زبان را افزایش می‌دهد
12. افزودن طعم‌دهنده‌ها به رژیم‌ غذایی سالمندان می‌تواند راهی برای بهبود عملکرد بلع آنها باشد
13. برای جویدن از چانه پایین استفاده کنید در اینصورت ورود غذا به راه هوایی تا ۵۵ درصد کاهش می یابد
14. دقت کنید که برخی از افراد، مایعات غلیظ‌ شده را ناخوشایند می‌دانند بنابراین مایعات کافی استفاده نمی‌کنند
15. بهتر است از داروهایی که خشک‌کننده مخاط هستند، کمتر استفاده کنید زیرا خشکی دهان، بلع را دشوارتر می‌کند
16. استفاده از داروهای خواب‌آور و بی‌حس‌کننده را به حداقل برسانید زیرا این داروها می‌توانند رفلاکس بلع و رفلاکس سرفه را کاهش دهند

خلاصه مطلب

پریدن غذا در گلو نشانه چیست؟ بیماری اختلال در بلع به مشکلات در زمان مصرف غذاها و نوشیدنی ها می گویند. عوامل مختلفی سبب ایجاد این عارضه می شود که با شناخت راه های درمان اختلال بلع می توان از آن جلوگیری کرد.همانطور که بیان شد یکی از روش های پیشگیری و درمان اختلال در بلع در سالمندان ورزش درمانی یا فیزیوتراپی بلع می باشد که با کمک یک کارشناس فیزیوتراپی در منزل به خانواده ها آموزش داده می شود و پرستار سالمند می تواند آنها را با سالمند تکرار کند. جهت هماهنگی با کارشناسان مرکز مهرپرور تماس بگیرید.