تغذیه تکمیلی نوزاد: از اولین قاشق تا اطمینان کامل والدین
شروع غذای کمکی کودک، مرحلهای حیاتی و پر از سوال برای والدین است. چه زمانی اولین غذای جامد را به نوزاد بدهیم؟ کدام غذاها ممنوع هستند و چطور علائم حساسیت غذایی را تشخیص دهیم؟ این راهنمای جامع مرکز مهرپرور، نقشه راه شما برای ورود به دنیای غذای تکملی کودک است؛ با ارائه جدول تغذیه هفته به هفته، دستور پختهای آسان و راهکارهای عملی برای تشخیص و مدیریت حساسیتها، تا شما با اطمینان کامل، این مسیر شیرین را طی کنید.
سوالات کلیدی والدین درباره غذای کمکی
شروع تغذیه تکمیلی، دورانی پر از پرسشهای اساسی برای والدین است. دغدغههایی چون «از چه زمانی باید غذای جامد را شروع کرد؟»، «چه غذاهایی در کنار شیر مادر مجاز میباشند؟ »، «از چه هنگام باید شروع به دادن غذاهای جامد به کودک بکنیم؟»، «چه غذاهایی برای نوزاد من مناسب و چه مواردی مضر هستند؟» و «چگونه علائم حساسیتهای غذایی را در کودک تشخیص دهم؟» همواره ذهن والدین را به خود مشغول میکند. در این بخش، به طور خلاصه به پرتکرارترین این سوالات پاسخ میدهیم تا شما با درک عمیقتری این مرحله حساس از رشد نوزاد را مدیریت کنید.
سن شروع غذای کمکی کودک
یکی از سوالات رایج میان والدین این است که بهترین زمان برای شروع غذای کمکی چه زمانی است؟ بر اساس توصیههای سازمان بهداشت جهانی، بهتر است غذای کمکی کودک از حدود ۶ ماهگی آغاز شود. در این سن، بدن کودک از نظر فیزیکی آماده پذیرش غذاهای جامد است و سیستم گوارشی او میتواند با مواد غذایی جدید تطابق پیدا کند.
فاصله بین شیر و غذای کمکی کودک باید چقدر باشد؟
یکی از نکات مهم در ارائه غذای کمکی، زمانبندی صحیح آن نسبت به وعدههای شیر مادر است. متخصصان توصیه میکنند که غذای کمکی بهتر است با فاصله زمانی حدود ۱ تا ۲ ساعت از شیر مادر ارائه شود. این کار دو دلیل عمده دارد: اول اینکه نوزاد با شکم پر از شیر، ممکن است تمایلی به امتحان کردن طعمها و بافتهای جدید نداشته باشد و دوم اینکه، بدن او فرصت کافی برای هضم و جذب مواد مغذی هر دو نوع غذا را خواهد داشت. در نظر داشته باشید که شیر مادر همچنان منبع اصلی تغذیه در ماههای ابتدایی شروع غذای کمکی است و این وعدهها نقش مکملی دارند.
راهنمای گامبهگام غذای کمکی کودک (۶ تا ۱۲ ماهگی)
از چند ماهگی به نوزاد غذا بدهیم؟ شروع غذای کمکی از پایان ۶ ماهگی همراه با ادامه شیر مادر سبب رشد مطلوب کودکان میشود. غذای اصلی شیرخوار در سال اول زندگی شیر مادر است. با شروع غذای کمکی، ضمن افزایش دفعات شیردهی لازم است به شیرخوار آب جوشیده خنک شده نیز داد تا ادرار کودک پر رنگ و مدفوع او سفت و سخت نشود. در ادامه نحوه شروع و ادامه غذای کمکی کودک را از پایان شش ماهگی تا ۱۲ ماهگی بیان میکنیم. (+ جدول برنامه غذایی به صورت هفته به هفته)
1. مرحله اول غذای کمکی کودک (۶ تا ۷ ماهگی): آشنایی با طعمها
در این زمان هدف اصلی چشاندن غذا به نوزاد است تا شیرخوار با طعم و قوام غذا و سپس خوردن غذا به وسیله قاشق آشنا شود. بنابراین در چند روز اول شروع غذای کمکی نوزاد، دادن یک یا دو قاشق مرباخوری غذا کافی است. در ابتدا میتوان مقدار کمی از غذا را در نوک قاشق مرباخوری گذاشت و به شیرخوار ارائه کرد تا ظرف مدت کوتاهی او یاد بگیرد که چگونه با استفاده از لبها و زبان خود غذا را از قاشق برداشته و به قسمت عقب حلق خود ببرد و آن را ببلعد. گاهی احتمالاً شیرخوار با زبانش غذا را بیرون بدهد این اتفاق طبیعی میباشد و الزاماً دلیل دوست نداشتن غذا نیست.
لیست غذای کمکی کودک شش ماهه
- پوره سیب
- پوره هویج
- فرنی برنج با شیر مادر
- پوره کدو سبز
- حریره بادام
در ادامه این مقاله از سایت مرکز مهرپرور در مورد نکات مهم غذای کمکی کودکان صحبت خواهیم کرد. همانطور که میدانید نگهداری از کودک برای مادران کاری دشوار است. در این شرایط، بهترین روش کمک گرفتن از فردی با تجربه یا استخدام پرستار نوزاد میباشد. مرکز خدمات پرستاری پارسیان مهرپرور میتواند این خدمت را به صورت روزانه یا شبانه روزی در منزل به شما ارائه دهد.
ترتیب غذای کمکی نوزاد
به طور معمول، ترتیب معرفی غذاها اینگونه است:
- حبوبات و غلات نرم (فرنی، حریره بادام، سوپ ساده)
- سبزیجات پوره شده (هویج، کدو، سیبزمینی)
- میوههای پوره شده (سیب، موز، گلابی)
- پروتئینها (زرده تخممرغ، گوشت مرغ یا گوسفند نرمپخته)
برنامه هفتگی غذای کمکی نوزاد ۷ ماهه
غذای کمکی نوزاد در ۴ هفته ی ۷ ماهگی به شرح زیر میباشد :
- هفته اول: فرنی آرد برنج و بعد حریره بادام
- هفته دوم: برنامه قبلی + سوپ با استفاده از گوشت
- هفته سوم: برنامه قبلی + پوره انواع سبزیها
- هفته چهارم: برنامه قبلی همراه با تنوع در تهیه سوپ
هفته اول جدول برنامه غذایی کودک ۷ ماهه
| غذای کمکی | توضیحات |
| فرنی آرد برنج | اولین غذای کمکی باید نرم، ساده و با کمترین امکان ایجاد آلرژی باشد. تهیه فرنی با آرد گندم بهتر است بعد از ۸ ماهگی باشد. در صورت وجود سابقه آلرژی به گندم در افراد خانواده، مصرف گندم به بعد از ۱۲ ماهگی موکول میگردد. |
| حریره بادام | غذای مناسبی است و اکثر کودکان مزه آن را دوست دارند. حساسیت به بادام درختی که حریره از آن تهیه میشود بسیار کم میباشد. بچهها احتمالاً به بادام زمینی و بادام هندی حساسیت داشته باشند. |
نکات مهم در تهیه اولین غذای کمکی
- غذای کمکی در روز اول یک بار و با توجه به میل شیرخوار، یک تا دو قاشق مرباخوری از فرنی آرد برنج است که صبح بلافاصله پس از تغذیه با شیرمادر داده میشود
- غذای کمکی در روز دوم در صورت میل و درخواست شیرخوار به دو بار میرسد (یک تا دو قاشق مرباخوری صبح و یک دو قاشق مرباخوری ظهر)
- از روز سوم تا هفتم به تدریج بر تعداد قاشقها اضافه میشود تا به ۵ تا ۱۰ قاشق مرباخوری برسد.
در مورد بعضی از شیرخواران که به نظر میرسد فرنی یا حریره بادام را دوست ندارند، میتوان یک حلقه موز رسیده یا یک تکه سیب درختی را پس از جدا کردن پوست آن، رنده کرده و به فرنی یا حریره بادام اضافه نمود. «به» میوه خوش طعمی میباشد و یک قاچ «به» پخته شده میتواند طعم غذای کودک را دلپذیرتر کند.
طرز تهیه اولین غذای کمکی نوزاد
از وقتی نوزاد شما وارد شش ماهگی میشود، باید اولین غذای کمکی نوزاد را به او بدهید. برای اینکه شیر مادر کاهش پیدا نکند، باید مادر دفعات شیردهی خود را افزایش دهد. برای شروع کمکی از غلاتی مانند برنج استفاده کنید، چون هضم کردن آن برای نوزاد راحت است. برنج اولین گروه غذایی نوزاد محسوب میشود.
در پایان چهار ماهگی تا شش ماهگی زمان شروع غذای کمکی نیمه جامد نوزاد است. لعاب برنج بهترین غذای کمکی نوزاد بوده که برای اولین باید به او بدهید. این غذا از یکبار در روز که به اندازه یک قاشق مرباخوری بوده تا به تدریج به ۱۰ قاشق مرباخوری در روز افزایش پیدا میکند. طرز تهیه این غذای کمکی هم بدین صورت است که ابتدا دو قاشق غذاخوری برنج نیمه دانه را با یک لیوان آب روی شعله گاز قرار میدهید.
وقتی به اندازه ۴ قاشق غذا خوری آب داخل برنج باقی ماند، نشان میدهد که لعاب کافی دارد و این مدت پخت کافی است. بعد از آن برنج را از صافی بسیار ریز عبور داده و بدون اضافه کردن ادویه، آن را به نوزاد بدهید. روزی چند بار باید به نوزاد فرنی بدهید؟ یکی از سؤالاتی است که بسیاری از مادران میپرسند که باید در جواب گفت برای اولین غذای نوزاد روزی یک وعده کافی است. از شش ماهگی تا هفده ماهه شدن نوزاد این مقدار را به سه وعده برسانید.
هفته دوم برنامه غذای کمکی کودک ۷ ماهه
در این هفته گوشت به برنامه غذایی شیرخوار اضافه میشود. نوع گوشت میتواند ماهیچه گوسفند، سینه یا ران مرغ یا بوقلمون و یا گوشت چرخ کرده بدون چربی گوسفند باشد. در خانوادههایی که به ماهی حساسیت ندارند مصرف ماهی هم اشکال ندارد.
بنابراین وعدههای غذای کمکی شیرخوار دو بار در روز و غذای او علاوه بر فرنی یا حریره بادام، سوپی است با غلظت ماست که مخلوطی از برنج و گوشت بوده و یکی دو روز بعد هویج و سپس به تدریج یکی از انواع سبزیها به آن اضافه میشود. شروع سوپ هم با یک تا دو قاشق مرباخوری است که در وعده ظهر به کودک داده میشود و به تدریج مقدار آن بسته به میل شیرخوار افزایش مییابد تا جایگزین فرنی یا حریره بادام وعده ظهر او شود. به این ترتیب کودک در اواخر هفته دوم، صبحها از فرنی یا حریره بادام و ظهرها از سوپ استفاده مینماید.
تنوع بخشیدن به محتوای سوپ غذای کمکی کودک
برای تنوع بخشیدن به محتوای سوپ میتوان به تدریج از انواع سبزیها مانند جعفری، گشنیز، شوید، کرفس، کدو خورشتی، کدو حلوایی، لوبیا سبز و سیبزمینی استفاده کرد. سبزیهایی که نیاز به پختن بیشتر دارند مانند کرفس، لوبیا سبز، کدو حلوایی، کدو خورشتی و سیبزمینی را باید به صورت قطعات بسیار کوچک، خرد کرده و به گوشت اضافه نمود تا همراه گوشت پخته شوند ولی سبزیهای لطیفتر مانند جعفری، گشنیز، شوید و امثال آن که ساطوری (ریز) شدهاند در اواخر مرحله پخت اضافه میشود تا دو سه دقیقه با سوپ بجوشد.
نکات اولین غذای کمکی کودک
- به سوپ نباید نمک یا شکر اضافه کرد.
- مقدار آهن گوشت ران مرغ بیشتر از سینه آن است ولی پروتئین سینه مرغ بیشتر از ران مرغ میباشد
- محتویات غذای کمکی شیرخوار را باید با پشت قاشق یا چنگال یا گوشت کوب نرم و له کرد و نباید از مخلوط کن استفاده نمود.
- در صورت عدم دسترسی به گوشت، از حبوبات استفاده کنید. گرچه حبوبات به عنوان جانشینهای گوشت محسوب میشوند ولی ارزش غذایی این مواد به اندازه گوشت نیست.
- بعداز تهیه غذای کمکی باید گوشت و سایر مواد غذایی آن را نرم و له کرد و به شیرخوار داد و هیچ غذایی را نباید صاف کرد زیرا آب سوپ یا سوپ صاف شده ارزش غذایی کمتری دارد.
هفته سوم برنامه غذای کمکی کودک ۷ ماهه
تعداد وعدههای غذا در هفته سوم به سه بار در روز افزایش مییابد و شیرخوار علاوه بر فرنی و سوپ، از پوره انواع سبزیها مانند پوره سیبزمینی، هویج و غیره استفاده مینماید. برای نرم کردن پوره میتوان ترجیحاً از شیرمادر یا شیر پاستوریزه، کره یا هر روغنی که در دسترس باشد یا کمی آب مرغ یا آب گوشت استفاده کرد. به این ترتیب برنامه غذایی شیرخوار در هفته سوم ماه هفتم به شرح زیر است :
| صبح | ظهر | عصر |
| فرنی یا حریره بادام | سوپ | پوره یکی از انواع سبزیها |
هفته چهارم برنامه غذای کمکی کودک ۷ ماهه
این هفته زمان استفاده از انواع سبزیها در تهیه سوپ کودک میباشد. تعداد وعدههای غذا سه بار در روز بوده و مانند هفته سوم میتوان صبحها فرنی، ظهرها سوپهای متنوع با انواع سبزیها و عصر نیز پوره یکی از انواع سبزیها را به کودک داد.
شروع غذای کمکی نوزاد با لعاب برنج
مقدار مصرف لعاب برنج برای نوزاد چقدر باید باشد؟ مقدار مصرف برای نوزاد از یک قاشق غذاخوری شروع شده و طی هفته بسته به میل و اشتهای کودک بیشتر میشود. فراموش نکنید که تا یک سالگی باید مصرف شیر مادر در رژیم غذایی کودک طوری باشد که میزانش بر غذای کودک غلبه داشته باشد و بعد از یک سالگی است که تاکید بیشتری روی غذای کودک وجود دارد. پس اگر نوزاد شما شیر مادر میخورد شکم او را با ماده کمخاصیتی مثل لعاب برنج (در مقایسه با شیر مادر) پر نکنید! برای پرکالری کردن لعاب برنج میتوان با آن شیرخشک درست کرد. یعنی شیر خشک را به جای اینکه با آب جوش مخلوط کنید با لعاب برنج مخلوط کنید.
بسیاری از مادرها به مصرف لعاب برنج برای نوزاد ۳ ماهه، ۴ ماهه و ۵ ماهه فکر میکنند. در این مورد کارشناسان تغذیه این نظر را دارند که بهتر است مصرف لعاب برنج زیر ۶ ماه شروع نشود.
2. مرحله دوم غذای کمکی کودک (۷ تا ۸ ماهگی): تنوع بیشتر و پروتئین
در این ماه برنامه غذایی شیرخوار متنوعتر و قوام غذاها بیشتر میشود. مثلاً میتوان انواع سوپهای غلیظتر از قبل را (به غلظت حلیم) با استفاده از گوشت و انواع سبزیهای نشاستهای مانند سیبزمینی، کدو حلوایی، نخود فرنگی و نیز پوره انواع سبزیهای گفته شده را تهیه کرد. زرده تخممرغ، جگر، ماست، پنیر پاستوریزه کم نمک، خرما، میوه یا آب میوه نیز در این ماه به برنامه غذایی شیرخوار اضافه میشود و او در اواخر ۸ ماهگی میتواند از غذاهای انگشتی استفاده نماید.
دفعات تغذیه و مقدار غذای کمکی کودک ۸ ماهه
سه بار در روز تعداد دفعات تغذیه برای کودک میباشد و اگر نوزاد شیر خوار اشتها و تمایل بیشتری به غذا داشته باشد یک یا دو میان وعده بیشتر هم میتوان اضافه کرد به شرط اینکه به مقدار شیر مادری که میخورد آسیبی نرسد. مقدار غذای کمکی مصرف شده توسط کودک بستگی به تمایل نوزاد دارد که عموماً تا ۱۰ قاشق مرباخوری در هر وعده میباشد و تا پایان ماه هشتم هم میتواند به ۱۵ قاشق مرباخوری افزایش یابد. اگر کودکتان رشد خوبی ندارد همزمان با افزایش دفعات تغذیه کودک با شیر مادر، دفعات غذا خوردن و انرژی غذای مکمل کودک را هم افزایش دهید.
نکته :
در مورد نوزادان که هم شیر مادر را خوب میخورند و هم اشتها و تقاضای بیشتری برای مصرف غذا خوردن دارند در صورتی که بر اساس منحنی رشد کودک، اضافه وزن نداشته باشند دادن غذای بیشتر حداکثر ۲۰ قاشق مرباخوری در هر وعده غذایی بلامانع است.
هفته اول برنامه غذای کمکی کودک ۸ ماهه
در این ماه در حالی که برنامه قبلی ادامه دارد بایست زرده تخممرغ پخته و سفت شده هم به برنامه غذایی نوزاد اضافه کنید. بعد از پختن تخممرغ، زرده سفت شده را از سفیده جدا کرده و روز اول به اندازه یک نخود از زرده تخممرغ را برداشته با کمی شیر مادر یا آب جوشیده شده، نرم نموده و به شیرخوار بدهید. زرده تخم مرغ را هر روز صبح به غذای نوزاد اضافه کنید، این علاوه بر فرنی یا حریره میباشد تا به تدریج ظرف ۱۰ روز به یک زده کامل برسد. بعد از آن میتوانید هر روز نصف زرده تخممرغ را به کودک بدهید.
در صورتی که رشد کودک در ماه هشتم کند میباشد :
هر روز یک زرده پخته شده تخممرغ را همراه با فرنی یا حریره بادام یا پوره سبزی به کودک بدهید. در صورتی که کودک به سختی زرده تخم مرغ را مصرف میکند آن را در سوپ وعده ظهر او رنده نمود یا زرده تخممرغ پخته شده را در مقدار کمی شیر، رنده کرده و در کره یا روغن زیتون که داغ شده میباشد ریخت و آن را مرتب به هم زد. تهیه زرده تخممرغ به صورت نیمرو اشکالی ندارد به شرط این که زرده را اول کاملاً به هم بزنند و در روغنی که داغ شده است بریزند و تا زمانی که خود را میگیرد آن را به هم بزنند. از دادن زرده تخممرغ به شیرخوار به صورت عسلی اجتناب کنید.
هفته دوم برنامه غذای کمکی کودک ۸ ماهه
| مواد غذایی | توضیحات |
| سوپ کودک |
|
| میوههای رسیده و نرم |
|
| آب میوه طبیعی |
|
| ماست |
|
| خرما یا رطب |
|
استفاده از غذاهای انگشتی در ماه هشتم
از اواخر ۸ ماهگی به بعد کودک قادر است مواد غذایی را با انگشت خود بردارد و به دهان ببرد. این کار که تغذیه با انگشت نام دارد سبب تشویق کودک به عمل جویدن و تغذیه توسط خود او میگردد. تغذیه با انگشت خود کودک از هر دو جنبه، چه تکاملی چه تغذیهای مهم بوده و باید سعی شود غذای کودک با غلظت درست و مناسب سن او تهیه و یا روش صحیح به او عرضه شود.
چند نوع غذای انگشتی ماه هشتم
تکههای کوچک هویج، سیبزمینی، کرفس، نخودفرنگی و باقلا سبز، عدس، تکههای گوشت بدون چربی یا کوفته قلقلی که کاملاً پخته شده و با پشت قاشق له شده باشند. برای نرم کردن همه آنها میتوان از کمی کره یا خامه هم استفاده کرد. تکههایی از میوههای رسیده و سالم فصل مانند سیب، هلو، طالبی، گرمک، گلابی و موز هم مناسب هستند.
نکته : توصیه میشود هنگام خوردن غذاهای انگشتی، حتماً مادر یا پرستار کودک حضور داشته باشد و خوردن کودک را زیر نظر بگیرد.
۳. مرحله سوم غذای کمکی کودک (۸ تا ۹ ماهگی): بافتهای جدید و زرده تخممرغ
بیشتر شیرخواران از ۹ ماهگی این مهارت را پیدا میکنند که با دست خودشان غذا بخورند و مایعات را با استفاده از هر دو دست خود از لیوان های دسته دار نشکن بنوشند. در این سنین، کودکان میتوانند از غذاهایی با غلظت بیشتر مثلاً حلیم و پلو استفاده نمایند و غذاهای انگشتی را با دست خود بردارند. این زمان از نظر ارائه غذاهای جامد نرم بسیار حیاتی است و اگر این غذاها حدود ده ماهگی ارائه نشود خطر مشکلات تغذیهای بعدی افزایش مییابد. هر سه روز یک بار میتوان یکی از حبوبات را به برنامه غذایی شیرخوار اضافه نمود.
جدول برنامه غذایی نوزاد نه ماهه به صورت هفته به هفته
| هفته | صبحانه | میانوعده | ناهار | عصرانه |
|---|---|---|---|---|
| اول | فرنی شیر مادر + پوره موز | ماست تازه | پوره عدس و سبزیجات | بیسکویت مخصوص کودک |
| دوم | حریره بادام | پوره سیب | سوپ مرغ و هویج | ماست میوهای |
| سوم | نیمزرده تخممرغ له شده | پوره گلابی | خوراک سبزیجات و گوشت | فرنی گندم |
| چهارم | فرنی جو دوسر | پوره کدوحلوایی | سوپ جو و گوشت | ماست و موز |
توجه : لوبیا ها (چیتی، قرمز، چشم بلبلی، سفید و …) را قبل از پختن باید از شب قبل خیس کرد و پس از این که کاملاً پخته شدند به غذا اضافه نمود.
دفعات تغذیه و مقدار غذا در ماههای ۹ و ۱۰
دفعات تغذیه ۳ تا ۴ وعده در روز است و اگر شیرخوار میل داشته باشد یک تا دو میان وعده هم به آن اضافه شود. مقدار غذا بستگی به میل شیرخوار و میزان شیر دریافتی او دارد. یک نمونه از برنامه غذایی نوزاد در ماههای نهم و دهم زندگی، شیر مادر به دفعات مکرر و بر حسب میل و تقاضای شیرخوار و غذای کمکی به شرح زیر است :
| صبحانه | میان وعده صبح | ناهار | میان وعده عصر | شام |
| زرده تخممرغ + نان + پنیر پاستوریزه کم نمک یا زرده تخم + نان و کره | پوره سبزی یا میوه رنده شده یا یکی از غذاهای انگشتی | سوپ یا آش یا حلیم یا پلو که با گوشت تهیه شده باشند + ماست + خرما | پوره سبزی یا میوه رنده شده یا یکی از غذاهای انگشتی | همان غذای وعده ناهار |
۴. مرحله چهارم غذای کمکی کودک (۹ تا ۱۲ ماهگی): غذاهای خانواده و تشویق به استقلال
طی این مدت غذاها موجب میشود که مهارت جویدن کودک بیشتر شود. با آشکار شدن دندانها و تکامل مهارتهای حرکتی ظریف، شیرخوار میتواند تکههایی از غذا را بکند، بجود، به عقب دهان ببرد و آن را ببلعد. شیرخواری که هنوز دندان در نیاورده است این کار را با لثهها و آروارههای خود انجام میدهد لذا باید این مهارتها را با ارائه غذاهایی که بتواند با دست خود بردارد و آن را بجود، تقویت کرد.
غذای کمکی کودک به چه وسیله ای داده شود؟
روزهای اول، میتوانید مقدار کمی از غذا را روی نوک قاشق بگذارید و به کودک ارائه کنید. همچنین مادر و یا پرستار کودک میتواند دست خود را بشوید و با انگشت خود غذا را در دهان شیرخوار بگذارند. به هیچ وجه نباید غذا را با بطری و یا سر پستانک به شیرخوار داد.
غذای کمکی جدید چه زمان به برنامه غذایی کودک اضافه شود؟
بین اضافه کردن مواد غذایی کمکی جدید بهتر است ۳ روز فاصله وجود داشته باشد تا اگر شیرخوار به ماده غذایی خاصی عدم تحمل و یا حساسیت نشان داد، نوع آن مشخص شود. به این ترتیب دستگاه گوارش کودک فرصت عادت کردن به مواد غذایی جدید را نیز پیدا میکند. در مورد سبزیهایی مانند سیبزمینی، هویج، گشنیز، جعفری و کدو که احتمال عدم تحمل و حساسیت آنها کمتر است میتوان هر روز یک نوع جدید را اضافه نمود. مقدار غذای کمکی که کودک در ۲۴ ساعت دریافت میکند به سه عامل مهم بستگی دارد :
- تراکم انرژی (انرژی دانسیتی) غذای کمکی
- میل و اشتهای کودک (نه میل و اجبار اطرافیان)
- میزان دریافت شیر مادر که غذای اصلی او است.
چه غذاهایی برای نوزادان مناسب هستند؟
پرستار کودک برای تهیه غذای کمکی کودک لازم است به تدریج از همه گروههای غذایی مانند غلات و مواد نشاسته ای، گوشت و جانشین های آن (تخممرغ، حبوبات، مغزها) لبنیات، سبزیها و میوهها به ویژه سبزیهای سبز تیره و نارنجی و میوههای زرد و نارنجی استفاده کند و بخشی نیز به روغنها یا چربی اختصاص دهد. ضمن رعایت تنوع در تهیه غذای کمکی کودک، توصیه میشود غذای کودک بهگونهای باشد که همه روزه یکی از مواد غذایی با منشاء حیوانی مانند گوشت قرمز، گوشت مرغ یا سایر پرندگان، ماهی، جگر همچنین تخممرغ و لبنیات مورد استفاده قرار گیرند.
غذای کمکی کودک در داروخانه
برخی خانوادهها ترجیح میدهند از غذاهای کمکی آماده موجود در داروخانه استفاده کنند. هنگام خرید، به موارد زیر توجه کنید:
- تاریخ تولید و انقضا
- فاقد شکر و نمک افزوده
- بستهبندی سالم و بهداشتی
- مناسب سن کودک (روی بستهبندی درج شده باشد)
توجه :
- گوشت را بهتر است به تکههای بسیار ریز یا قیمه ریزه تقسیم کرد یا از گوشتی که در منزل چرخ شده است استفاده نمود تا پختن آن سریعتر و نرم کردن آن راحتتر و خوردنش برای کودک آسانتر باشد.
- در صورت لزوم برای اینکه انرژی غذاهای کمکی کودک مانند پوره، حریره، سوپ یا آش بیشتر شود میتوان به غذا، یک قاشق غذاخوری روغن مایع (زیتون) کره حیوانی یا خامه اضافه کرد.
- استفاده از کره های نباتی (مارگارین) با ترانس پایین اشکالی ندارد.
استفاده از مخلوط کن برای غذای کمکی
برای این که خوردن غذای کمکی کودک راحتتر باشد بهتر است مادر یا پرستار کودک غذا را با پشت قاشق، چنگال و یا گوشت کوب نرم کند. استفاده از مخلوط کن یا آسیاب برقی توصیه نمیشود زیرا مخلوط کن، غذا را بیش از حد نرم و یکنواخت میکند و اگر این امر ادامه یابد کودک مهارت جویدن را فرا نگرفته و در آینده از پذیرش غذاهای معمولی خودداری میکند.
آیا مجازیم به غذای کمکی کودک نمک اضافه کنیم؟
به طور معمول هنگام تهیه غذای کمکی کودک نباید از نمک استفاده کنید ولی اگر کودک نسبت به خوردن غذایش مثلاً سوپ، بی علاقه بود و آن را نخورد بهتر است اول از ادویههای ملایم و سالم یا چاشینهایی مانند آب لیموترش تازه یا آب نارنج تازه به مقدار خیلی کم در آخرین لحظه پخت سوپ استفاده کرد و اگر این کار موثر نبود اضافه کردن مقدار بسیار کمی از نمک اشکالی ندارد.
توجه : از چشاندن غذای خانواده، چون نمک و ادویه دارد باید خودداری نمود زیرا با خوردن این غذاها، کودک غذای خود را نخواهد خورد.
مصرف مولتی ویتامین برای شیرخواران
در طی شش ماه اول عمر، به منظور کاهش خطر بروز خس خس سینه و آلرژی غذایی، تجویز قطره ویتامین A+D بر مولتی ویتامین ارجح است. از شش ماهگی به بعد هر روز علاوه بر دادن یک سیسی از قطره ویتامین A+D یا مولتی ویتامین باید از قطره آهن به میزان ۱۵ قطره یا یک و نیم میلی لیتر از شربت آهن (سولفات فرو) استفاده نمود تا نیاز شیرخوار به آهن نیز تامین شود. در مورد شیرخوارانی که با وزن کم متولد شدهاند شروع تجویز آهن از پایان دو ماهگی آنها است.
نکته :
در همه کودکان تجویز قطره آهن و قطره ویتامین A+D یا مولتی ویتامین تا دو سالگی توصیه میشود و هرگز نباید به دلیل احتمال سیاه شدن دندانها از مصرف قطره آهن صرفنظر نمود. بعد از دادن شربت آهن به شیرخوار، کمی آب جوشیده خنک شده به آن بدهید و دندانهای او را با مسواک نرم مخصوص شیرخوار و بدون استفاده از خمیر دندان تمیز کنید.
مصرف مایعات در شیرخواران ۶ تا ۱۲ ماهه
| انواع مایعات | توضیحات |
| شیر مادر |
|
| آب |
|
| شیر پاستوریزه |
|
| چای، قهوه و کاکائو |
|
| نوشیدنیهای حاوی شکر زیاد |
|
| نوشیدنیهای گازدار |
|
| آب میوههای طبیعی و خالص |
|
مضرات مصرف زیاد آب میوه برای کودکان
- میتواند به مینای دندان کودک صدمه زده و نهایتاً پوسیدگی دندان ایجاد نماید.
- سبب ایجاد اسهال و یا کاهش اشتهای کودک به غذا و حتی شیر مادر میشود.
- به دلیل عدم دریافت مواد مغذی و پروتئین، سبب سوء تغذیه و کم خونی و حتی کوتاهی قد و در برخی موارد سبب چاقی میشود.
نکته مصرف مایعات برای کودکان
- آب لولهکشی از زمان به جوش آمدن، اگر یک دقیقه جوشانده شود قابل استفاده است.
- آب رودخانهها را باید ۱۰ تا ۱۵ دقیقه جوشاند تا تمام باکتریها و … موجود در آن از بین بروند.
- حتی المقدور از دادن آب معدنی به شیرخواران خودداری شود چون املاح موجود در آن برای شیرخوار مناسب نیست.
- آب میوههای تجارتی اکثراً حاوی سوربیتول و یا فروکتوز فراوان و مواد افزودنی هستند که میتوانند سبب بی قراری و نفخ معده و مشکلات گوارشی شیرخواران شوند.
علائم حساسیت غذایی در نوزاد: چگونه آن را تشخیص دهیم؟
سیستم ایمنی و گوارشی نوزاد در ماههای اول زندگی هنوز در حال بلوغ است؛ بنابراین ممکن است بدن او به برخی از غذاهای جدید واکنش نشان دهد. اکثر این واکنشها خفیف و گذرا هستند، اما والدین باید بدانند چه علائمی را جدی بگیرند. اگر برای اولین بار یک غذای جدید به کودک میدهید، آن غذا را در ساعات صبح به او بدهید؛ به این ترتیب اگر واکنشی رخ دهد، فرصت کافی برای پیگیری آن در طول روز خواهید داشت.
قانون طلایی: هر بار فقط یک غذای جدید معرفی کنید و ۳ روز صبر کنید. به این روش «قانون ۳ روزه» میگویند. اگر در این بازه هیچ علائمی دیده نشد، میتوانید غذای بعدی را شروع کنید. با این روش دقیقاً میفهمید کدام غذا مشکلساز بوده است.
علائم خفیف و رایج حساسیت غذایی (نیازمند پایش):
- قرمزی یا بثورات کوچک پوستی اطراف دهان، روی گونهها یا بدن
- نفخ، بیقراری یا دلدرد بعد از خوردن غذا
- تغییر در الگوی دفع؛ اسهال یا یبوست ناگهانی
- استفراغ ملایم تا یک تا دو ساعت بعد از خوردن غذا
در صورت مشاهده این علائم، آن غذا را متوقف کنید و تا مشورت با پزشک، دوباره به کودک ندهید. بیشتر حساسیتهای غذایی در کودکان با رشد سیستم گوارشی، تا سن ۲ تا ۳ سالگی برطرف میشوند.
⚠️ علائم خطر که نیاز به مراجعه فوری دارند:
- تورم لب، زبان یا پلکها
- خسخس سینه یا مشکل تنفس
- کهیر گسترده در کل بدن
- بیحالی شدید و افت رنگ صورت
در صورت مشاهده هر یک از این علائم، بلافاصله کودک را به اورژانس برسانید. حساسیتهای شدید معمولاً در عرض چند دقیقه تا دو ساعت بعد از خوردن غذا خودش را نشان می دهد.
غذاهای ممنوعه تا ۱ سالگی: چه مواردی را نباید به کودک داد؟
برخی از غذاهای محبوب خانواده، برای شیرخوار زیر یک سال ممنوع هستند. علت ممنوعیت، ناتوانی سیستم گوارشی و کلیههای نوزاد در پردازش این مواد یا خطر جدی برای سلامت اوست. این فهرست را چاپ کنید و روی یخچال بچسبانید:
| غذای ممنوع | دلیل ممنوعیت | از چه سنی مجاز است؟ |
|---|---|---|
| عسل | خطر بوتولیسم نوزادی (مسمی و جدی) | بعد از ۱۲ ماهگی |
| نمک و غذاهای شور | فشار بیش از حد به کلیههای نابالغ | تا ۱ سالگی ممنوع، بعد از آن خیلی کم |
| شکر و شیرینی | پوسیدگی دندان، ایجاد عادت به شیرینی، بیاشتهایی به غذای اصلی | بعد از ۱ سالگی و به مقدار بسیار کم |
| شیر گاو به عنوان غذای اصلی | تحریک مخاط روده، خطر کمخونی (شیر گاو در تهیه فرنی به مقدار کم اشکال ندارد) | بعد از ۱۲ ماهگی به عنوان نوشیدنی اصلی |
| آبمیوه صنعتی و نوشابه | قند بالا، فاقد فیبر، بیارزش تغذیهای | بعد از ۱ سالگی، آبمیوه تازه رقیقشده |
| عادتها و خشکبار کامل (گردو، بادام، نخود) | خطر شدید خفگی | خشکبار فقط پودرشده، از ۱ سالگی |
| سفیده تخممرغ خام یا نیمبند | خطر آلرژی و عفونت | زرده کاملاً پخته از ۶ ماهگی، سفیده از ۸ تا ۱۰ ماهگی |
| غذاهای فرآوری شده (سوسیس، کالباس، چیپس) | نمک و نگهدارنده بالا | بعد از ۲ سالگی و به بعد |
وقتی کودک غذا را پس میزند چه کنیم؟ راهکارهای علمی
یکی از رایجترین دغدغههایی که مادران در تماس با پرستاران ما مطرح میکنند، پس زدن غذا توسط نوزاد است. بر اساس تجربهی سالها مراقبت از شیرخواران توسط پرستاران مرکز پارسیان مهرپرور، پس زدن غذا در هفتههای اول کاملاً طبیعی است و به هیچ وجه به معنای بیاشتهایی یا بدغذا شدن کودک نیست.
نوزاد تا قبل از ۶ ماهگی فقط شیر خورده است؛ پس طبیعی است که مفهوم «قاشق» و «قوام غذا» برایش غریبه باشد. برای عبور از این مرحله، این راهکارها را امتحان کنید:
- اجبار ممنوع: هرگز غذا را به زور به دهان کودک نگذارید. اجبار، خاطره بد از غذا میسازد و شروع بدغذایی است.
- زمان مناسب انتخاب کنید: غذا را وقتی بدهید که کودک آرام، سرحال و کمی گرسنه باشد؛ نه وقتی گرسنگی شدید دارد و عصبی است، و نه بلافاصله بعد از شیرخوردن کامل.
- دما را چک کنید: غذای خیلی داغ یا خیلی سرد، اولین دلیل پس زدن است. دمای ولرم ایدهآل است.
- ۱۵ بار تکرار کنید: اگر کودک یک غذای جدید را پس زد، بعد از چند روز همان غذا را دوباره امتحان کنید. معمولاً کودکان بعد از ۱۰ تا ۱۵ بار مواجهه با یک طعم، آن را میپذیرند.
- خودتان نمونه باشید: غذا خوردن خانواده دور یک میز و دیدن حرکت دهان اطرافیان، کودک را به تقلید و امتحان کردن ترغیب میکند.
خلاصه مطلب غذای کمکی کودکان
در سنین ۶ تا ۱۲ ماهگی، هنوز هم غذای اصلی کودک شیر مادر است و غذای کمکی کودک بهتر است بعد از تغذیه با شیر مادر و نه با فاصله زیاد، داده شود. غذای کمکی کودک در هر ماه از زندگی آن تغییر میکند که با شناخت آن میتوانید به رشد کودک خود کمک نمایید. همچنین مصرف ویتامین های برای کودکان ضروری میباشند. در صورت وجود مشغله زیاد در زندگی خود میتوانید با استخدام پرستار کودک بهتر به فرزند خود رسیدگی نمایید. جهت مشاوره رایگان میتوانید با ما تماس حاصل فرمایید.
🍼 نگران شروع غذای کمکی و برنامه غذایی نوزادتان هستید؟
پرستاران آموزشدیده مرکز پارسیان مهرپرور در تهیه غذای کمکی، رعایت اصول بهداشتی و مدیریت برنامه غذایی ۶ تا ۱۲ ماهگی، در منزل شما در کنار شما هستند.
✍️ نویسنده: تیم محتوای مرکز پرستاری پارسیان مهرپرور
⚕️ بازبینی علمی: دکتر احمد مشیدی — مدیر مرکز خدمات پرستاری پارسیان مهرپرور
اطلاعات این مقاله بر اساس توصیههای سازمان بهداشت جهانی (WHO) و وزارت بهداشت ایران تدوین و توسط کارشناسان پرستاری مجموعه بازبینی شده است. این محتوا جنبه آموزشی دارد و جایگزین ویزیت پزشک نیست.
منابع علمی این مقاله
برای تدوین این راهنما، از معتبرترین پژوهشهای تأییدشده حوزه تغذیه نوزاد استفاده شده است. هر منبع به صورت لینک مستقیم به منبع رسمی (انتشارگذارنده) ارائه میشود تا اعتبار محتوا نزد خواننده و موتورهای جستجو (E-E-A-T) تضمین باشد:
-
راهنمای بالینی رسمی آکادمی اطفال آمریکا (AAP – 2019):
دستورالعملهای پیشگیری از آلرژی غذایی و معرفی زودهنگام بادامزمینی و تخممرغ در بازه ۴ تا ۶ ماهگی.
دسترسی: PubMed -
مطالعه بالینی بیمارستان کودکان فیلادلفیا (CHOP – 2025):
مطالعه شبکهای CER2 که کاهش محسوس در تشخیص آلرژی به بادامزمینی پس از اجرای دستورالعملهای معرفی زودهنگام (از 0.79٪ به 0.45٪) را مستند کرده است.
دسترسی: مقاله در ژورنال Pediatrics (AAP) | بیانیه رسمی CHOP -
پیگیری ۱۲ ساله مطالعه LEAP (انتشار در NEJM Evidence – 2024):
شواهد ماندگاری تحمل ایمنی از مصرف زودهنگام بادامزمینی تا دوران نوجوانی (کاهش ۷۱٪ خطر در سنین میانهشده ۱۳ سال).
دسترسی: متن کامل در PMC (NCBI/NIH) | PubMed | خلاصه رسمی NIH -
توصیههای رسمی سازمان بهداشت جهانی (WHO – 2023):
رهنمود جامع تغذیه تکمیلی کودکان ۶ تا ۲۳ ماهه، شامل زمان شروع، تنوع غذایی و تغذیه پاسخگو.
دسترسی: رهنمود رسمی تغذیه تکمیلی WHO | برگ واقعیتنگار WHO (Infant feeding)
سوالات پرتکرار والدین درباره غذای کمکی نوزاد
۱. از چند ماهگی به نوزاد غذا بدهیم؟
طبق توصیه سازمان بهداشت جهانی، بهترین سن برای شروع غذای کمکی ۶ ماهگی است. البته در برخی شرایط خاص (مثل کموزنی شدید یا توصیه پزشک)، ممکن است شروع از ۴ یا ۵ ماهگی هم انجام شود. همیشه قبل از تغییر برنامه غذایی با پزشک مشورت کنید.
۲. اولین غذای کمکی نوزاد ۵ ماهه چیست؟
اگر پزشک اجازه دهد، پورههای ساده مانند پوره سیب یا پوره هویج میتواند انتخاب اول باشد. غذا باید نرم، بدون نمک و شکر و کاملاً تازه باشد.
۳. شیر پاستوریزه از چند ماهگی؟
شیر پاستوریزه گاو معمولاً قبل از یک سالگی بهعنوان نوشیدنی اصلی توصیه نمیشود، اما میتوان مقدار کمی آن را در تهیه فرنی یا غذاهای کمکی استفاده کرد، به شرطی که کودک به پروتئین شیر گاو حساسیت نداشته باشد.
۴. بهترین مارک غذای کمکی کودک چیست؟
انتخاب برند به کیفیت مواد اولیه، تاریخ تولید و نیاز غذایی کودک بستگی دارد. برندهایی که فاقد مواد نگهدارنده و قند افزوده هستند، همیشه گزینه بهتریاند.
۱. غذای کمکی را قبل یا بعد از شیر مادر بدهیم؟
در ماههای اول شروع (۶ تا ۹ ماهگی)، غذا را بعد از شیر مادر بدهید، چون شیر هنوز منبع اصلی تغذیه است. از ۹ ماهگی به بعد میتوانید ترتیب را عوض کنید و غذا را اول بدهید و بعد شیر.
۲. آیا میتوان به غذای کودک نمک یا شکر اضافه کرد؟
خیر. تا پایان یک سالگی، افزودن نمک و شکر به غذای کودک اکیداً ممنوع است. کلیههای نوزاد به نمک تحمل ندارد و شکر زمینهساز پوسیدگی دندان و بدغذایی میشود. طعم طبیعی غذا برای کودک لذتبخش است.
۳. چه مقدار آب برای نوزادی که غذای کمکی میخورد کافی است؟
از شروع غذای کمکی، بین وعدهها حدود ۲ تا ۴ قاشق غذاخوری (۳۰ تا ۶۰ سیسی) آب جوشیده خنکشده کافی است. با افزایش سن و مصرف غذاهای سفتتر، این مقدار بیشتر میشود.
۴. آیا غذای کمکی خشک (سیereal) بهتر است یا غذای خانگی؟
هر دو قابل قبولاند. غلات آماده (صنعتی) به دلیل غنیسازی با آهن، گزینه مناسبی هستند، اما غذای خانگی تازه، تنوع طعمی بهتری به کودک میدهد. بهترین راهکار، ترکیب هر دو است؛ مثلاً صبح غلات غنیشده با آهن و ظهر پوره سبزیجات خانگی.
۵. کودک من ۷ ماهگی است ولی غذا را قورت نمیدهد، مشکل دارد؟
خیر. رفلکس بیرون دادن غذا با زبان (Tongue Thrust) تا ۶ تا ۷ ماهگی طبیعی است. با تکرار و صبر، این رفلکس محو میشود و کودک یاد میگیرد غذا را از قاشق بردارد و قورت دهد.
۶. چند وعده غذای کمکی در روز لازم است؟
در ۶ تا ۷ ماهگی ۱ تا ۲ وعده، در ۱۲ تا ۹ ماهگی ۲ تا ۳ وعده و در ۱۰ تا ۱۲ ماهگی ۳ وعده اصلی به همراه ۱ تا ۲ میانوعده، در کنار شیر مادر کافی است.
16 دیدگاه
بسیار عالی سپاسگذارم
ولی چرا سوپ کودک رو با میکسر (مخلوط کن).مخلوط نکنیم؟؟
بسیار خوب بود جامع و کامل
ممنون از توجه شما
[…] غذایی روز به روز پیشرفت میکند. نوزاد در عرض شش ماه به غذای کمکی و در عرض یکسال به غذای سفره هم دعوت میشود! از بین […]
خیلی توضیحات کامل و مفید بود. ممنون
ممنون از توجه شما
واقعاااا عالی بود بهترین و کامل ترین مقاله ای بود که در مورد این موضوع خوندم خیلی مچکرم ازتون
ممنون از توجه و لطف شما 🌹🌹
بسیار جامع و کامل. خیلی وقت بود مقاله ای پر محتوا مثل این مقاله نخونده بودم. ممنون بابت وقتی که برای آگاهی مادران گذاشتید. موفق باشید و سربلند
سلام. بسیار جامع و کامل. خیلی وقت بود مقاله ای پر محتوا مثل این مقاله نخونده بودم. ممنون بابت وقتی که برای آگاهی مادران گذاشتید. موفق باشید و سربلند
درود و احترام
ممنون از توجه شما
باسلام
خیلی مطالب عالی و مفید بود واقعا متشکرم
باسلام
خیلی مطالب عالی و مفید بود واقعا متشکرم
سپاس ، ممنون از توجه شما
بسیار عالی بود ممنون از شما
ممنون از توجه شما