بازی درمانی: انواع، تکنیکها و روشهای بازی درمانی در منزل (بر اساس آخرین تحقیقات)
بازی، زبان مشترک تمام کودکان است. همانطور که بزرگسالان برای بیان احساسات و افکار خود از کلمات استفاده میکنند، کودکان از طریق بازی احساساتشان را به دنیا نشان میدهند. بازی درمانی (Play Therapy) یکی از روشهای علمی و اثربخش رواندرمانی کودکان است که امروزه توسط روانشناسان، مشاوران و حتی والدین آموزشدیده به کار میرود. این روش به کودکان کمک میکند تا احساسات خود را بشناسند، مشکلات رفتاری را کاهش دهند و مهارتهای اجتماعی و هیجانی خود را تقویت کنند.
بر اساس آخرین مطالعات روانشناسی کودک، بازی درمانی نهتنها در درمان اختلالات رفتاری، بلکه در کاهش اضطراب، کنترل خشم، بهبود روابط اجتماعی و حتی ارتقای عملکرد تحصیلی کودکان مؤثر است.
در این مقاله از سایت مرکز پارسیان مهرپرور، با انواع بازی درمانی، تکنیکها و روشهای اجرای آن در منزل آشنا میشوید، همچنین بازیهایی برای کنترل خشم کودکان معرفی میکنیم و به بررسی ویژگیهای یک بازی درمانگر خوب و تحقیقات جدید در این حوزه میپردازیم.
بازی درمانی چیست؟
بازی درمانی شاخهای از رواندرمانی است که بر استفاده از بازی بهعنوان ابزاری برای بیان و پردازش احساسات کودک تمرکز دارد. کودکان، بهویژه در سنین پایین، توانایی محدودی برای بیان کلامی احساسات خود دارند؛ اما وقتی در قالب بازی قرار میگیرند، آزادانه احساسات، افکار و تجربیات خود را بازنمایی میکنند.
در این فرایند، درمانگر یا والد آموزشدیده، محیطی امن و حمایتگر فراهم میکند تا کودک بدون ترس از قضاوت، خود را بیان کند. به گفته انجمن بینالمللی بازی درمانی (APT)، این روش به کودکان کمک میکند:
- احساسات خود را بهتر بشناسند.
- مشکلات رفتاری و هیجانی خود را مدیریت کنند.
- مهارتهای اجتماعی و ارتباطی بهتری پیدا کنند.
- اعتماد به نفس و استقلال شخصی خود را افزایش دهند.
کاربردهای بازی درمانی فراتر از مشکلات رفتاری است و میتواند در درمان کودکان قربانی کودکآزاری، طلاق والدین، تجربه فقدان، اختلالات یادگیری و حتی اختلالات عصبی مانند بیشفعالی مؤثر باشد.
انواع بازى درمانى
انتخاب نوع بازی درمانی به سن، نیاز، شرایط روحی و جسمی کودک و همچنین هدف درمان بستگی دارد. مهمترین انواع بازی درمانی عبارتند از:
۱. بازی درمانی فعال (Active Play Therapy)
در این روش، درمانگر یا والد نقش فعالی در بازی دارد. اسباببازیها به صورت محدود انتخاب میشوند تا کودک به سمت هدف خاصی هدایت شود.
مثال: اگر کودک در پذیرش خواهر یا برادر تازه متولد شده مشکل دارد، بازیهایی انتخاب میشود که تعامل مثبت با «نوزاد خیالی» را تمرین کند.
۲. بازی درمانی غیرفعال یا غیرمستقیم (Non-Directive Play Therapy)
در این روش، کودک آزادی کامل دارد تا نوع بازی و نحوه انجام آن را انتخاب کند. درمانگر تنها نظارهگر و پشتیبان است و مداخله مستقیم نمیکند.
هدف اصلی این نوع، افزایش حس کنترل و استقلال کودک است.
۳. بازی درمانی گروهی
چند کودک در کنار هم بازی میکنند و درمانگر تعاملات آنها را هدایت میکند. این روش برای تقویت مهارتهای اجتماعی، یادگیری همکاری و حل تعارضها مناسب است.
۴. بازی درمانی فردی
کودک و درمانگر به صورت یکبهیک کار میکنند. این روش برای مشکلات عمیقتر یا کودکانی که در جمع راحت نیستند، توصیه میشود.
۵. بازی درمانی شناختی-رفتاری (CBPT)
ترکیبی از اصول بازی درمانی و درمان شناختی-رفتاری است. این روش به کودک کمک میکند تا افکار منفی را شناسایی و با الگوهای فکری و رفتاری سالم جایگزین کند.
۶. بازی درمانی برای کودکان بیشفعال (ADHD Play Therapy)
در این روش از بازیهای ساختاریافته برای کمک به تمرکز، کاهش تکانشگری و افزایش مهارتهای خودکنترلی استفاده میشود.
۷ بازی بر اساس بازی درمانی برای کنترل خشم در کودکان
بسیاری از شما این بازیها را میشناسید و گاهی با فرزندتان آنها را بازی کردهاید؛ اما شاید ندانید همین بازیهای ساده راهی برای تخلیه هیجانی و کنترل خشم فرزندتان میباشد. در ادامه تعدادی بازی که میتواند به آموزش مهارت کنترل خشم کودکان کمک کند را بیان میکنیم.
۱. بازی درمانی با ساختن و خراب کردن، معجزه کنترل خشم
معمولا کودکان زمانی که خشمگین هستند، اشیاء را به هم میکوبند، پرت میکنند، سرو صدا میکنند.در نهایت با تخلیه هیجان، به گونه ای آرام میگیرند. بر اساس اصول بازی درمانی در این مواقع باید برای کودک بازیهایی فراهم کرد تا امکان ساختن و خراب کردن را به او بدهد.بدون اینکه به چیزی آسیبی برساند.یکی از این بازیها، ابزار خانه سازی یا کلا ساخت و ساز میباشد.کودک با ساختن و خراب کردن میتواند تا حدودی خشم خود را تخلیه کرده و کنترل کند.
۲. کودکان عاشق سر و صدا هستند
وسایلی مثل طبل و سازهای موسیقی بهترین گزینه میباشد. اما اگر شرایطش را ندارید، با یک قاشق و یک ظرف، میتوانید خشم کودک شما را کنترل کنید.
۳. بازی درمانی با حباب بازی
حباب بازی، یکی از همان نوع بازیهای ساختن و خراب کردن میباشد.کودکان برای ساختن حباب، مجبورند تنفس آرام، طولانی و آهسته داشته باشند.همین مسئله، به آرامش کودک کمک میکند. نکته : این بازی برای کودکان ۳ – ۵ ساله مناسب میباشد.
۴. بازی درمانی با بازی پا کوبیدن
در این روش بازی درمانی، کودک مجاز است که پاهایش را به هرشکلی که میخواهد به زمین بکوبد. به کودک بگویید که عصبانیت و خشم او، با هر ضربه از پاهایش خارج میشود و روی زمین پخش می گردد. باید سعی کنید که سلامت کودک به خطر نیافتد. کفش پای او باشد یا در زمینی نرم به این کار بپردازد.
۵. بازی درمانی با گِل بازی و خمیر بازی
یکی از بهترین بازیها برای پرورش و تربیت کودک در بازی درمانی، گِل بازی و خمیر بازی میباشد. متاسفانه این روزها والدین، کودکانشان را به خاطر مسائل بهداشتی از گل بازی منع میکنند.اما در صورت رعایت نکات بهداشتی، گِل بازی و خمیر بازی، هم برای رشد خلاقیت کودک و هم برای تخلیه هیجانی و کنترل خشم او موثرمیباشد.بهتر است در این بازی از قالبهای آماده استفاده نکنید.تا کودک هیجاناتش را به راحتی و بدون هیچ تسهیل کننده ای ابراز نماید. نکته : این بازی برای سنین ۳ تا ۱۱ سال مناسب است.
۶. بازی درمانی با بادکنکهای خشم
این بازی در بازی درمانی، بیان مستقیم خشم میباشد. کودک با نفسهای سنگین و عمیق به داخل بادکنک، میتواند انتقال خشم خود به داخل بادکنک را لمس کند و ببیند.والدین باید به او بفهمانند که نفسهای او، همراه با خشم است که در حال پر کردن بادکنک میباشد.سپس از او بخواهید که بادکنکش را بترکاند.او بدون اینکه به کسی آسیبی برساند خشم خود را تخلیه میکند. همچنین کودک میتواند با تخلیه باد بادکنک و مشاهده آن، خالی شدن خشم را مشاهده نماید.
۷. بازی درمانی با پاره کردن روزنامه
برای کودک خود مقداری روزنامه باطله تهیه کنیدو به او بگویید هر وقت عصبانی شد و خواست واکنش نشان دهد، روزنامههایش را ریز ریز کند. کارهایی که برای کنترل خشم کودکان بر اساس اصول بازی درمانی باید انجام دهید:
- خشم او را کوچک و مسخره جلوه ندهید.
- هرگز نگویید تو بزرگ شدی نباید گریه کنی، مرد که گریه نمیکنه.
- وقتی فرزند شما در حال عصبانیت است، او را نصیحت نکنید و به سخنرانی نپردازید.
- به او نگویید که عصبانیتش بی مورد است و مسئله مهمیبرای عصبانیت وجود ندارد.
- درهنگام خشم کودک، خودتان را مثال بزنید واز خاطرات کودکی خود برای او تعریف کنید.
- یک صندلی در اتاق بگذارید و بگویید هر وقت هر کس از اعضای خانواده عصبانی شد روی آن بنشیند تا آرام شود.
- یک بالش در اتاق فرزندتان بگذارید و به او بگویید در هنگام عصبانیت میتواند با تمام قدرت بر آن بالش ضربه وارد کند.
- او را با کودکان دیگر مثل خواهر و برادرهای دیگرش، کودک همسایه یا همکلاسیهایش مقایسه نکنید.(مقایسه کردن در بازی درمانی جایگاهی ندارد)
تکنیکها و روشهای بازی درمانی در منزل
یکی از مزایای مهم بازی درمانی این است که میتوان آن را در خانه هم اجرا کرد، به شرطی که والدین یا پرستار کودک با اصول آن آشنا باشند. تکنیکهای خانگی شامل:
- استفاده از اسباببازیهای ساده و ایمن
- فراهم کردن محیط آرام و بدون حواسپرتی
- عدم قضاوت و سرزنش کودک هنگام بازی
- تشویق کودک به بیان احساسات از طریق نقاشی، خمیربازی یا بازیهای حرکتی
نمونه بازیهای خانگی:
- «اتاق خشم»: جایی که کودک میتواند با بالش یا توپ نرم هیجانات خود را تخلیه کند.
- «قصهگویی»: داستانهایی بسازید که شخصیت اصلی آن احساسات مشابه کودک را تجربه کند.
- «بازی نقشآفرینی»: ایفای نقش معلم، پلیس، پزشک یا والدین برای بازنمایی احساسات و افکار.
عبارات ممنوعه در اصول بازی درمانی هنگام کنترل خشم در کودکان
الف) بر اساس اصول بازی درمانی در زمان عصبانیت، کودک را با برخی عبارات سرزنش نکنید و سعی کنید آرام با او صحبت کنید.
ب) بر اساس اصول بازی از این کلمات هنگام عصبانیت فرزندتان استفاده نکنید:
❌ «تو باید…»
❌ «تو نمیتوانی…»
❌ «تو اشتباه میکنی…»
❌ «دیگه دوستت ندارم»
✅ جایگزین: «من وقتی این کار را کردی ناراحت شدم، دوست دارم دفعه بعد به شکل دیگری رفتار کنی.»
پ) بر اساس اصول این درمان هیچگاه به او حرفهای تحقیر کننده نزنید و شخصیت او را کوچک نکنید:
- دختر بدی هستی.
- پسر بدی هستی.
- بگوید: آن روز کار بدی انجام دادی.
ت) بر اساس اصول بازی درمانی به او نگویید: دیگه تو را دوست ندارم. بهتراست بگویید: من وقتی تو این کار را کردی دلخور شدم و سعی کن دیگه این کار را تکرار نکنی.
استخدام پرستار کودک
بهتر است از پرستار کودک و نوزاد در منزل استفاده شود و مرکز پارسیان مهرپرور با کادری مجرب و متعهد آماده ارائه خدمات پرستاری در منزل میباشد. از طرف دیگر هنگام مراجعه پرستار کودک در منزل، پرستار با تجربه به کودک شما آموزشهای لازم را بر اساس بازی درمانی ارائه میدهد و همین امر میتواند روند رشد تربیت کودک را افزایش دهد.
برای استخدام پرستار کودک میتوانید:
- با شمارههای تماس مرکز ارتباط بگیرید و نیازهای خود را اعلام کنید.
- مشخصات و شرایط سنی کودک و انتظارات خود را بیان کنید.
- پرستارانی که آموزش بازی درمانی دیدهاند را انتخاب و جلسه معارفه برگزار کنید.
- پس از رضایت، قرارداد همکاری تنظیم و خدمات آغاز میشود.
با این روش، نهتنها از امنیت و آسایش فرزندتان مطمئن میشوید، بلکه با اجرای اصول بازی درمانی در منزل، رشد روانی و هیجانی او را نیز تضمین میکنید.
اگر به دلیل مشغله کاری یا نیاز به حمایت تخصصی در تربیت و مراقبت از فرزندتان به دنبال پرستار کودک آموزشدیده در بازی درمانی هستید، مرکز پارسیان مهرپرور با کادری مجرب و متعهد آماده ارائه خدمات پرستاری و مراقبت از کودک در منزل است.
همراهی والدین در کنترل خشم کودکان بر اساس درمان با بازی
کودک به تنهایی موضوع را یاد نمیگیرد، بلکه کاملا وابسته به آموزش والدین میباشد. بنابراین، والدینی که شرایط زیر را دارند، بر اساس اصول بازی درمانی نمیتوانند انتظار رفتار منطقی و معقول از کودک داشته باشند :
- به روشهای تربیتی مسلط نیستند.
- نتوانند یا نخواهند برای آموزش این مهارتها برای کودک خود وقت بگذارند.
به کودک یاد بدهید که در مرحله اول، سعی کند از محیط خارج شود و برای آرام شدن صبر کند. همچنین لازم است که والدین در طول این بازی درمانی، به کودک، هیجان خشم را توضیح دهند. در طول بازیها، به او نشان دهند که چگونه خشم از سر و بدن او به نوک انگشتان میآید و با کاری که میکند، از بدن او خارج میشود.
ویژگی های یک بازی درمانگر خوب
بازی درمانگر خوب فردی است که در زمان بازی درمانی کارهای زیر را انجام میدهد:
| ویژگیهای یک بازی درمانگر خوب در بازی درمانی | ویژگی اتاقها و وسایل بازى درمانى |
| به کودک شما آزادی عمل میدهد. یک رابطه دوستی با کودک برقرار میکند. به نکات مورد اهمیت کودک توجه میکند. شرایطی را آماده میکند که کودک به وی اعتماد کند. به بچه اجازه میدهد احساساتی را که نمیخواهد بروز ندهد. زمانی که کودک تمایلی به بازی ندارد، کودک را تشویق میکند. به سادگی کودک را بخاطر اشتباهاتش مورد مذمت و سرزنش قرار نمیدهد. زمانی که کودک بازي نکند، بازي با اسباب بازیها را آغاز میکند و از کودک دعوت میکند که در بازی شرکت کند. | سقف اکوستیک رنگ ملایم و روشن کفپوش قابل شست و شو دارای دستشویى نزدیک و در دسترس کودک کمدى براى گذاشتن اسباب بازىها مورد نیاز اتاقى نسبتاً بزرگ با دیوارهاى صاف و قابل شستشو |
بیشتر بخوانید:
بازی برای کودکان در منزل : آموزش ۲۵ بازی کودکانه (خلاقانه،فکری،پرتحرک) در خانه
آخرین مطالعات و تحقیقات در حوزه بازی درمانی
🔹 پژوهش سال ۲۰۲۳ دانشگاه کمبریج نشان داد که بازی درمانی شناختی-رفتاری میتواند اضطراب کودکان ۷ تا ۱۰ ساله را تا ۴۰٪ کاهش دهد.
🔹 مطالعهای در ژاپن (۲۰۲۴) نشان داد که استفاده از بازی درمانی گروهی در مدارس باعث بهبود ۵۵٪ رفتارهای اجتماعی مثبت در کودکان شد.
🔹 تحقیقات دانشگاه تهران (۱۴۰۲) بیان کرد که گلبازی و خمیربازی بهطور معناداری باعث کاهش پرخاشگری در کودکان پیشدبستانی میشود.
خلاصه مطلب
بازی و بازی درمانی در روانشناسی نقش مهمی در بهبود روانی و روانشناختی انسان دارند. انواع مختلف بازیها و بازی درمانیها میتوانند به تواناییهای شناختی و اجتماعی انسان کمک کنند و بهبودی در کیفیت زندگی ایجاد کنند. بازی درمانی برای کودکان در منزل میتواند به بهبود روحیه و سلامت ذهنی آنها کمک کند. این بازیها نه تنها سرگرمکننده هستند بلکه میتوانند به کودکان مهارتهای ارتباطی، تفکر منطقی و تعامل اجتماعی را نیز تقویت کنند.
2 دیدگاه
خوب
[…] بازی درمانی : درمان اختلالات رفتاری و کنترل خشم کودکان با بازی درمانی […]