یبوست نوزاد: علت، درمان فوری و خانگی + جدیدترین تحقیقات دنیا
یبوست نوزاد یکی از مشکلات رایج در سالهای ابتدایی زندگی است که میتواند باعث بیقراری و درد در کودک شود. اگر نوزاد شما چند روز مدفوع نکرده یا دفع او سخت و همراه با گریه است، تماشای گریه نوزاد و تقلای وی برای دفع بسیار ناراحت کننده است. ما توصیه میکنیم که آرامش خود را حفظ کنید و برای پیشگیری و درمان کار نکردن شکم نوزاد اقدام کنید. قبل از اقدام جهت درمان کار نکردن شکم نوزاد، والدین یا پرستار کودک باید علت مدفوع نکردن نوزاد را دریابند.
در این مقاله با علتهای یبوست نوزاد، مدت طبیعی مدفوع نکردن، ۸ روش درمان خانگی و فوری، قطرههای موثر و جدیدترین تحقیقات پزشکی دنیا آشنا میشوید.
مکانیزم یبوست نوزاد (بر اساس تحقیقات روز دنیا)
یبوست نوزاد زمانی اتفاق میافتد که حرکات طبیعی روده (پریستالتیسم) کاهش پیدا کند یا عبور مدفوع از کولون طولانیتر از حد معمول شود. این فرآیند باعث جذب بیش از حد آب از مدفوع میشود و در نتیجه، مدفوع سفت و خشک میشود.
طبق گزارش آکادمی اطفال آمریکا (AAP) و پژوهشهای منتشر شده در Journal of Pediatric Gastroenterology & Nutrition (۲۰۲۴)، دلایل فیزیولوژیکی این مشکل را میتوان در سه دسته اصلی بررسی کرد:
۱. اختلال در حرکات روده (Hypomotility)
- در نوزادان، شبکه عصبی «انتریک» که وظیفه کنترل حرکات روده را دارد، هنوز به طور کامل بالغ نشده است.
- این نارس بودن میتواند باعث شود حرکت موجی رودهها کندتر انجام شود و مدفوع مدت بیشتری در کولون بماند.
۲. جذب بیش از حد آب از کولون
- کولون (روده بزرگ) وظیفه دارد آب اضافی مدفوع را جذب کند.
- وقتی مدفوع بیش از حد در کولون باقی بماند، آب بیشتری جذب میشود و مدفوع خشک و سفت میشود.
- این وضعیت بهویژه در نوزادانی که مایعات کمی دریافت میکنند، شدیدتر میشود.
۳. تغییر در فلور میکروبی روده
- تحقیقات WHO (۲۰۲۵) نشان میدهد که ترکیب باکتریهای مفید روده (پروبیوتیکها) نقش مهمی در نرم بودن مدفوع و حرکات روده دارد.
- تغذیه با شیر خشک، استفاده از آنتیبیوتیکها یا شروع غذای کمکی کمفیبر، میتواند تعادل این میکروفلورا را بر هم بزند.
عوامل تشدیدکننده
- کمآبی بدن: کاهش دریافت مایعات (شیر یا آب)
- کمبود فیبر: در نوزادانی که غذای کمکی میخورند
- تغییر ناگهانی رژیم غذایی: مثلا تغییر نوع شیر خشک یا شروع غذای جامد
مکانیزم یبوست نوزاد ترکیبی از عوامل عصبی، حرکتی، جذب بیش از حد آب و تغییر در فلور روده است. به همین دلیل، درمان موفق نیازمند ترکیب چند روش است: افزایش مایعات، استفاده از فیبر مناسب سن نوزاد، کمک به حرکات روده با ماساژ و ورزش، و در صورت لزوم، مصرف پروبیوتیک یا ملین تحت نظر پزشک.
کار نکردن شکم نوزاد تا چند روز طبیعی است؟
طبق تحقیقات AAP و Mayo Clinic:
- در نوزادان شیرخوار با شیر مادر، دفع هر ۳ تا ۵ روز طبیعی است.
- در نوزادان شیرخشکخوار، دفع باید حداقل هر ۱ تا ۳ روز یکبار باشد.
- اگر بیش از این مدت طول کشید و علائم یبوست وجود داشت، باید اقدام شود.
یبوست با شروع مصرف غذای کمکی
- با شروع مصرف غذای جامد در نوزادان ، حرکات روده تغییر میکند. احتمالاً شکم کودک روزی چند بار یا هر ۲ یا ۳ روز یکبار کار کند.
- در این دوران برخی نوزادان به علت دریافت ترکیبهای جدید مواد غذایی، دچار یبوست خفیف خواهند شد.
10 مورد از علائم یبوست نوزاد (مدفوع نکردن کودکان)
احتمالاً نوزاد به دلیل مشکل دفع بی قراری کند و آرامشش از بین برود. مدفوع نوزاد در هنگام ابتلاء به یبوست، سفت و خشک میشود و به طور عادی تخلیه نمیشود. نوزاد در زمان دفع، درد خواهد داشت. نوزادان شیرخوار کمتر دچار یبوست میشوند، چون شیر مادر بهراحتی قابل هضم است. ترکیب چربی و پروتئین در شیر مادر به طوری است که باعث ابتلا به یبوست نخواهد شد. به طور کلی علائم یبوست در نوزادان به شرح زیر است:
- نفخ شدید در نوزادان
- بیاشتهایی در نوزاد
- سفت بودن شکم نوزاد
- بیحالی نوزاد و نداشتن انرژی
- مدفوع بدبو یا باد شکم در نوزاد
- درد و تقلا نوزاد در هنگام مدفوع
- کار کردن شکم نوزاد کمتر از سه بار در هفته
- گریه و ناراحتی نوزاد ، تحریک پذیری یا درد قبل از دفع ادرار
- خشک، سخت و گلولهای بودن مدفوعی که به سختی خارج میشود.
- دفع با تاخیر یا در فاصلههای طولانی (کمتر از دو بار در هفته) مدفوع کوچک، خشک و سفت
۴ علت یبوست نوزاد
یبوست نوزاد یکی از دردسرهایی است که همه مادرها با آن دسته پنجه نرم کرده اند. ابتلا به یبوست در نوزادان دلایلی دارد که شایعترین آنها شامل موارد زیر است:
۱. علت یبوست نوزاد : شیر خشک
تغذیه نوزاد با شیر خشک او را مستعد یبوست دوران نوزادی میکند، چون هضم شیر خشک سخت تر از هضم شیر مادر میباشد. شیر خشک مدفوع را سفت تر و حجیم تر میکند. نوزادانی که شیر مادر میخورند، معمولاً دچار یبوست نمیشوند و مدفوعشان نرم تر میباشد، حتی اگر شکمشان چند روز کار نکرده باشد. در صورت اجبار به مصرف شیر خشک برای نوزاد از شیر خشک ضد یبوست نوزادان استفاده کنید.
۲. دلیل یبوست نوزاد : استفاده از مواد غذایی جامد
زمانی که نوزاد شروع به دریافت مواد غذایی جامد به عنوان غذای مکمل میکند زمانی طول میکشد تا بدن روش هضم غذاهای جدید را یاد بگیرد، همین موضوع نوزاد را دچار یبوست میکند. غذاهایی با فیبر کم و کم آبی بدن نوزاد سبب ایجاد یبوست نوزاد میشود.
۳. علت کار نکردن شکم نوزاد و کودک : کمآبی بدن کودک و نوزاد
دندان درآوردن، برفک دهان نوزاد، عفونت در گلو، سرماخوردگی یا عفونت در گوش باعث بیاشتهایی در نوزاد و بیمیلی او در مصرف شیر میشود. نوزادانی که غذای کمکی دریافت میکنند گاهی در اثر مصرف نکردن شیر یا آب کافی همراه با غذا دچار یبوست خواهند شد. علت دير مدفوع كردن نوزاد هر چه باشد، اگر نوزاد مایعات کافی دریافت نکند، آب بدنش کم میشود و باعث یبوست در نوزادان و شیرخواران خواهد شد.
۴. علت یبوست نوزاد : ابتلا به بیماری یا عارضههای مختلف
یبوست گاهی علامت آلرژی غذایی، مسمومیتهای غذایی مانند بوتولیسم یا ابتلا به اختلالهای متابولیسم یعنی وجود مشکل در شیوه جذب غذا توسط بدن نوزادان میباشد. یبوست کودکان و نوزادان به ندرت از بیماریهای مادرزادی در آنها نشأت میگیرد. با این حال بیماریهای مادرزادی آسیب زننده به عملکرد روده بزرگ مانند بیماری هیرشپرونگ، مهره شکافدار یا اسپینا بیفیدا و سیستیک فیبروزیس نیز منجر به یبوست میشود.
۸ روش درمان خانگی یبوست نوزاد و کودک
اگر در نوزاد خود، علائم یبوست میبینید، میتوانید راههای گوناگونی را برای شل شدن شکم بچهها انجام بدهید:
۱. درمان مدفوع نکردن نوزاد یک ماهه : تغییر شیر نوزاد
زمانی که نوزاد شیر مادر مصرف میکند و دچار یبوست میشود، بهتر است رژیم غذایی نوزاد را تغییر دهید. احتمالاً نوزاد به چیزی در رژیم غذایی مادر حساس باشد و این حساسیت عامل یبوست در نوزاد باشد. اما اگر نوزاد شیرخوار از شیشه شیر (شیر خشک) تغذیه کند، بهتر است شیر خشک حداقل تا زمان رفع یبوست عوض شود. حساسیت به بعضی مواد اولیه شیر خشک باعث یبوست میشود.
شیر خشک برای رفع یبوست نوزاد
شیر خشک مناسب برای رفع یبوست نوزاد باید هضم آسانی داشته باشد، حاوی پروبیوتیکها (مثل Bifidobacterium lactis) و پرهبیوتیکها (مثل GOS و FOS) باشد، نسبت پروتئین Whey به Casein آن نزدیک به ۶۰/۴۰ باشد و از لاکتوز بهعنوان قند اصلی استفاده کند.
چند نمونه شیر خشک مناسب برای نوزادان با یبوست (طبق گزارش والدین و پزشکان)
⚠ این لیست صرفاً جهت آشنایی است و جایگزین تجویز پزشک نیست.
- Aptamil Comfort – حاوی پروبیوتیک و هیدرولیز نسبی پروتئینها.
- Nan Sensitive یا Nan Comfort – با فیبر GOS و FOS برای بهبود حرکات روده.
- HiPP Organic Combiotic – ارگانیک، حاوی پروبیوتیک و پرهبیوتیک.
- Novalac AC – مخصوص نوزادان با مشکلات گوارشی و یبوست.
درمان فوری یبوست نوزاد یک ماهه
به صورت کلی، برای درمان یبوست در نوزادان استفاده از شیر مادر به بهبود عملکرد روده کمک میکند. در نوزادانی که از شیر خشک استفاده میکنند، استفاده از شیر خشکهای حاوی پروبیوتیک و استفاده روزانه از کمیآب یا آب قند رقیق مفید میباشد. ماساژ دور ناف نوزاد به مدت پنج دقیقه چندین بار در روز در جهت عقربه ساعت به شرطی که ابتدا باید انگشت خود را با روغن زیتون چرب کرده باشیم از روشهای موثر در درمان یبوست نوزادان است.
از روشهای گفته شده در بالا برای درمان خانگی مدفوع نکردن نوزاد دو ماهه نیز میتوان استفاده کرد.
۲. درمان خانگی کار نکردن شکم نوزاد : مصرف غذاهای جامد به عنوان غذای کمکی
بعضی غذاهای جامد باعث کار نکردن شکم نوزاد میشود و او را دچار یبوست میکند، حال آن که بعضی غذاها دفع را آسان میکند. اگر تغذیه نوزاد از غذاهای جامد را تازه شروع کردهاید، سعی کنید خوراکیهای زیر را که فیبر بالایی دارند به کودک بخورانید:
- آلو
- هلو
- گلابی
- کلم بروکلی
- سیب بدون پوست
به جای برنجک یا گندمک فرآوری و تصفیه شده غلاتی مانند جو، جو دوسر یا خاویار گیاهی (کینوا) را بپزید. نان کامل سبوسدار، کراکر و برشتوک سبوسدار نیز مدفوع را حجیم و یبوست را شیرخواران را درمان میکند.
۳. درمان خانگی سفت شدن شکم نوزاد : پوره کردن غذا برای نوزادان
در صورتی که مصرف غذاهای مکمل جامد را برای نوزادان هنوز شروع نکرده اید بهتر است بعضی از خوراکیهای اشاره شده در بالا را پوره کنید و به او بدهید. به خاطر داشته باشید که میوهها و سبزیجات فیبر طبیعی بالایی دارند که مدفوع را حجیم میکند. بعضی خوراکیها بیشتر از بقیه به انجام عمل دفع کمک میکنند و شکم را به کار میاندازند.
۴.برای شل شدن شکم بچه چی خوبه؟ افزایش مصرف مایعات !
تامین آب بدن کودک از راههای سادهای مانند مصرف آب و شیر برای دفع منظم ضروری است. آلو و آب گلابی نیز انقباضهای روده و در نتیجه دفع را سریعتر میکند. اگر آب میوه بیش از حد برای ذائقه کودک شیرین یا طعمدار باشد، میتوانید آن را با یک فنجان آب رقیق کنید.
۵. درمان خانگی بزرگ بودن شکم نوزاد : ورزش در نوزادان
گاهی اوقات تنها با چند حرکت ورزشی ساده میتوانید مشکل یبوست نوزاد را برطرف کنید. پاهای نوزاد را بالا بیاورید و به حالت دوچرخه حرکت دهید. این کار به بهبود عملکرد دستگاه گوارش نوزاد کمک میکند. همچنین میتوانید نوزاد را به حالت ایستاده در بغلتان نگه دارید تا راه برود و فرآیند هضم و دفع غذا برایش راحتتر باشد. تحرک به گوارش کمک میکند. اگر نوزاد راه رفتن بلد نیست، حرکت دوچرخه پاها و تمرینهای دیگر را برای نوزاد امتحان کنید.
۶. درمان یبوست شدید کودکان : ماساژ نوزاد
ماساژ نوزاد میتواند به درمان یبوست او کمک کند. بنابراین شکم و نواخی پایین شکم را ماساژ دهید تا حرکات روده کمی بیشتر و رودهها تحریک شوند. این کار را چند روز تکرار کنید تا عمل دفع صورت گیرد.ماساژ ملایم شکم و پایین شکم روده را تحریک به دفع مدفوع میکند. شکم سفت نوزاد را چند بار در طول روز ماساژ دهید تا نوزاد در نهایت مدفوع کند.
۷. کمک به دفع مدفوع نوزاد با تحریک روده نوزاد یا تحریک راست روده
تحریک روده نوزاد با گوش پاک کن، انگشت یا دماسنج مقعدی بصورتی که به راست روده نوزاد فشار بیاورد. این تحریک به سرعت منجر به کار کردن شکم میشود. کسی که میخواهد از این روش برای رفع یبوست نوزاد استفاده کند باید حتما با پزشک مشورت کند.
۸. درمان دارویی یبوست نوزاد : شیاف گلیسیرین
برای درمان فوری یبوست نوزاد چی خوبه؟ وجود خون قرمز روشن در مدفوع نشانه پاره شدن راست روده است. برای درمان یبوست نوزاد از شیاف گلیسیرین استفاده کنید تا نوزاد راحتتر مدفوع کند. شیاف را مطابق دستورات روی بسته دارو یا توصیه پزشک مصرف کنید.
درمان دارویی: قطره برای یبوست نوزاد
قطره پروکید حاوی مقادیر بالایی از انواع پروبیوتیکها میباشد که تمامی مواد موثره آن با فرمولی ویژه ترکیب گشته است که برخلاف سایر محصولات مشابه که باید در دمای یخچال نگهداری گردد، میتوان در دمای محیط بدون کاهش مقادیر مواد موثره نگهداری کرد. کیفیت و مقادیر بالای مواد موثره جز ویژگی ممتاز این محصول به شمار میرود. موارد مصرف این قطره
- رفع کولیک، نفخ و تنظیم سیستم گوارشی
- پیشگیری از اگزما و دیگر نقصهای ایمنی
- رفع پلاک، التهاب لثه و پیشگیری از انواع آلرژی
- تقویت سیستم ایمنی بدن و افزایش مقاومت به بیماریهای روده ای
همچنین قطره خوراکی بیلی ناستر از عصاره آبی شیرخشت تهیه شده است. این دارو به عنوان درمان کمکی در زردی نوزادان و موارد مشابه که سطح بیلی روبین خون بالا رفته است مورد استفاده قرار میگیرد. همچنین به عنوان ملین در درمان یبوست اطفال کاربرد دارد. فواید قطره بیلی ناستر:
- درمان کمکی در زردی نوزادان
- خاصیت ملین و درمان یبوست اطفال
- کاهش سطح بیلی روبین خون در نوزادان
پیشگیری از یبوست کودکان
روشهای درمانی فوق برای پیشگیری و رفع یبوست نوزاد و کودکان در تمام گروههای سنی مفید است. دو توصیه زیر مختص رفع یبوست کودکان میباشد:
- شیر خشک را در وعدههای بیشتر و به مقدار کمتر به نوزاد بدهید.
- پوره گلابی و پوره آلو به دلیل فیبر بالا برای درمان یبوست مناسب هستند.
- شروع تغذیه با خوراکیهای جامد (مخصوصاً عامل یبوست) مانند را به تاخیر بیاندازید.
جدول غذاهای ضد یبوست و یبوست زا برای نوزاد
| گروه غذا | غذاهای ضد یبوست | غذاهای یبوستزا |
|---|---|---|
| میوهها | آلو، گلابی، هلو، سیب بدون پوست | موز نارس |
| سبزیجات | کلم بروکلی، اسفناج، هویج پخته | سیبزمینی بیش از حد |
| غلات | جو دوسر، برنج قهوهای، نان سبوسدار | برنج سفید |
| نوشیدنیها | آب، آب آلو و گلابی رقیق | شیر گاو (زیر یک سال توصیه نمیشود) |
مراجعه به پزشک هنگام یبوست نوزادان
اگر نوزادی بعد از یک یا دو روز مدفوع نداشته باشد و علائم دیگری از جمله علائم زیر وجود داشته باشد، توصیه میشود که به پزشک اطفال نشان داده شود:
- خون در مدفوع
- نوزاد درد شکم دارد
- نوزاد بی قرار به نظر میرسد
- هیچ تغییری در یبوست نوزاد پس از اقدام به درمان بوجود نیامده
درمان معمولا با درمانهای خانگی شروع میشود. اگر درمانهای خانگی موثر نباشد پزشک ممکن است نوزاد را معاینه کند و در مواردی نادر، داروهایی تجویز کند همانند:
- ملین
- تنقیه
- شیاف
هرگز بدون تجویز پزشک این داروها را برای نوزاد استفاده نکنید.
جدیدترین تحقیقات دنیا درباره یبوست نوزاد
بر اساس مطالعات سال ۲۰۲۴ NHS و WebMD:
- پروبیوتیکها مانند Lactobacillus reuteri میتوانند زمان دفع را کوتاه و حرکات روده را تنظیم کنند.
- شیرخشک حاوی پریبیوتیک و پروبیوتیک احتمال یبوست را تا ۴۰٪ کاهش میدهد.
- مصرف آب آلو و گلابی رقیق برای نوزادان بالای ۶ ماه در رفع یبوست موثر است.
- تحرک ملایم پاها و ماساژ شکم گردش خون و عملکرد روده را بهبود میدهد.
خلاصه مطلب یبوست نوزادان
یبوست میتواند منجر به ناراحتی و بی قراری نوزادان شود. مادران میتوانند چندین روش خانگی را برای کاهش یبوست امتحان کنند. یبوست کودک نوپای شما به راحتی میتواند با کمک تغییر رژیم غذایی و فعالیت برطرف شود.اگر یبوست نوزاد برطرف نشد، با پزشک متخصص اطفال خود مشورت کنید و از استفاده از داروهای بدون نسخه خودداری کنید.