کودک با پنج حس اصلی در بدن یعنی لامسه، بویایی، شنوایی، بینایی و چشایی با محیط بیرون ارتباط می گیرد و تحریکات خارجی را از طریق گیرنده های مخصوص هر یک از این حس ها که در پوست، بینی، گوش، چشم و زبان است دریافت می کند و به مراکزی که در مغز برای تفسیر هر یک از آنها وجود دارد می فرستد و پاسخ مناسب را می دهد، این پاسخ میزان درک کودک را از تحریک نشان می دهد.
اگر هر یک از این مراکز درک حواس پنجگانه در مغز کودک به درستی کار نکند، با وجود سالم بودن چشم، گوش، پوست، زبان و بینی کودک نمی تواند عکس العمل و پاسخ رفتاری و حرکتی درستی به نور، صدا، لمس،مزه و بو در اطرافش بدهد و سبب ایجاد اختلالات زیادی در جنبه های مختلف رشدیک ودکی اعم از رشد ذهنی، حرکتی و رفتاری فرد می شود. این اختلالات در کودکان کم توان ذهنی بسیار شایع است. اعضا مختلف تیم توانبخشی مخصوصا کار درمانگران، با کمک والدین می توانند به درمان اختلالات حسی در کودکان استثنایی بپردازند.
هر کدام از این حس های پنجگانه در کودک ممکن است دچار سه نوع اختلال شوند:
– حساسیت و درک بیش از حد یک حس در کودک که اصطلاحاً به آن “حس تند” گفته می شود.
– حساسیت و درک کمتر از حد یک حس در کودک که اصطلاحاً به آن “حس کند” گفته می شود.
– درک نامتعادل یک حس در کودک که به آن “حس ناموزون” گفته می شود.
پدر و مادر با دقت به رفتار و حرکات کودک خود می توانند کمک زیادی به تشخیص هر یک از آنها بکنند.
در این مقاله به بررسی هر یک از این اختلالات در حس های پنجگانه می پردازیم.
حس شنوایی کودک و اختلال در درک آن
۱-حس شنوایی تند در کودک
نشانه ها:
– کودک از شنیدن صداهای معمولی در محیط اطرافش مانند زنگ خانه و بوق ماشین از جا بپرد یا زمانی که در خواب است بیدار شود یا حتی ممکن است دچار تشنج شود.
– صداهای معمولی برای کودک عذاب آور است و غیرقابل تحمل می باشد.
– برخی از این دست کودکان دائم گوششان را با دست می گیرند تا صدای کمتری بشنوند.
بیشتر بخوانید:
۲-حس شنوایی کند در کودک
نشانه ها :
– این کودکان از شنیدن صداهای بلند لذت می برند.
– صداهایی که به نظر ما غیرقابل تحمل می باشد به خوبی تحمل می کند.
– بعضی از این کودکان به گوش خود ضربه می زنند.
– اشیا را بهم می کوبند تا تولید صدا کنند.
– گوش خود را به وسایل صدا دار مثل یخچال یا ماشین لباسشویی در حال کار، می چسباند تا صدای آنها را بشنود.
۳-حس شنوایی ناموزون در کودک
سومین اختلال در درک حس شنوایی؛ شنوایی ناموزون می باشد که علائم آن از دو مورد دیگر عجیب تر و درمان مشکل تری دارد.
نشانه ها:
– کودکانی که مبتلا به شنوایی ناموزون می باشندا به صداهای بیرون توجه نمی کنند بلکه بیشتر دوست دارندبه صدای درون خود گوش دهند، مثل صدای قلب، صدای قورت دادن آب دهان و غذا، بنابراین اغلب در گوشه ای آرام می نشینند و به نظر می رسد به صداهایی گوش می دهند.
– گاهی بدون علت جیغ می کشند.
– وضعیت های تعادلی عجیب و غریبی به خود می گیرند مثلا انگشتانشان را به هم می پیچند و یا چشمانشان را می بندند و خود را به سمت جلو و عقب تکان می دهند.
حس لامسه کودک و اختلال در درک آن
۱-حس لامسه (بساوایی) تند
نشانه ها :
– کودکی که از نظر حس لامسه حساس می باشد، به کوچکترین تماس پوستی عکس العمل نشان می دهد.
– کودک تحمل لباسهایش خصوصاً لباس های خشن و زبر و پشمی را ندارد.
– در کودک حساسیت به قدری است که با نوازش کردن و بغل کردن نیز بی قراری می کنند.
– تغییرات گرما و سرما آنها را آزار می دهد و با کوچکترین ضربه ای ممکن است احساس درد شدیدی بکنند، بنابراین، کودکان بسیار بی قرار و ناآرامی هستند.
۲-حس لامسه کند
نشانه ها :
این کودکان معمولا گرما، سرما و لمس کردن را حس نمی کنند یا اگر هم حس کنند کمتر از حد طبیعی است، در نتیجه بسیار آسیب پذیرند، حتی ممکن است متوجه سوختن دستشان نشوند.
رفتارهای خودآزاری مثل کوبیدن سر به دیوار و گاز گرفتن نواحی مختلف پوست، در آنها زیاد دیده می شود و در حقیقت از این طریق خود را تحریک می کنند.
۳-حس لامسه ی ناموزون
نشانه ها :
این کودکان دائم مشغول تحریک پوست خود هستند ولی از اینکه دیگران پوستشان را تحریک کنند خوششان نمی آید.
گاهی آرامند و گاهی می لرزند.
حس لامسه کودک و اختلال در درک آن
۱-حس بویایی تند
این حس نقش مهمی در ایجاد تمرکز و توجه دارد.
علائم:
کودکانی که حساسیت بیش از حد به بو داشته باشند، بوها را بیش از آنچه ما می فهمیم استشمام می کنند.
معمولا از هر چه بو دارد گریزانند.
ممکن است از بوی بدن و پستان مادرشان بسیار زجر بکشند.
بوی غذا نیز آنها را خیلی اذیت می کند و معمولا در غذا خوردن مشکل دارند و دائم حالت تهوع به آنها دست می دهد.
از آشپزخانه، توالت و حمام یا هر جا که بوی بیشتری دارد گریزانند.
حس بویایی کودک و اختلال در درک آن
۲-حس بویایی کند
علائم:
کودکانی که حساسیت آنها به بو کم است، شاید به نظر برسد اصلا بویی نمی فهمند.
بوهایی که برای ما بسیار نامطبوع است را دوست دارند، مثلا مدفوعشان را بو می کنند و به خودشان می مالند.
دستشان را با بزاق دهانشان خیس می کنند و بو می کشند.
تمام اشیا اطراف خود مثل لیوان، عروسک،پتو و… را بو می کنند.
۳-حس بویایی ناموزون
علائم:
این افراد گویی در درون خودشان بو احساس می کنند، بنابراین دستشان را روی دهان و بینی خود می گذارند و هوای دهان را به بینی می کشند تا نفس خود را بو کنند.
گاهی اشیا کوچک را به داخل بینی خود می برند و گاهی به شدت نفس نفس می زنند.
حس بینایی کودک و اختلال در درک آن
۱-حس بینایی تند
نشانه ها :
- این کودکان به نور حساسیت زیادی دارند و اغلب از نور گریزان می باشند.
- این کودکان آینه و اشیاء نورانی را دوست ندارند.
- این کودکان از نگاه کردن به لامپ و عکس خود و یا تصویر خود در آب و آینه دوری می کنند و یا حتی ممکن است از آن هراس داشته باشند .
- از آفتاب درخشان خوششان نمی آید و در عوض شیفته ی نگاه کردن به ماه و ستارگان در شب هستند.
- همیشه به دنبال چیزهای ریز و کوچک روی زمین می گردند یا حرکت هواپیما در آسمان را دنبال می کنند.
- اسباب بازی ها و اشیا ء چرخان را دوست دارند و ممکن است زمان زیادی به آنها خیره شوند و بیشتر اوغات برای دوری از نور، چشم خود را می بندند.
۲-حس بینایی کند
علائم:
- این کودکان تشنه ی نور هستند و شاید نابینا به نظربرسند.
- مدت زیادی به منبع نور، لامپ، خورشید و…خیره می شوند.
- به دور اشیاء قدم می زنند و به لبه ی اشیاء دست می کشند.
- از نگاه کردن به خود در آینه لذت می برند.
- انگشتانشان را پیچ و تاب می دهند و به آنها خیره می شوند.
- اشیاء را پرت می کنند و مسیر پرتاب آنها را دنبال می کنند. خانواده ها غالباِ از این رفتار آنها بسیار ناراحت و عصبانی می شوند.
- در کارهایی که احتیاج به توجه بینایی دارد مشکل دارند مثل ریختن مایع داخل لیوان و قرار دادن یک شئ در جای مشخص و برداشتن آن، بنابراین در غذا خوردن بسیار بی دقت اند و باید به آنها کمک کرد.
- موقعی که راه می روند مثل یک نابینا عمل می کنند و نمی توانند لبه در، پله، نرده و جوی آب یا مانع سر راهشان را ببینند حتی وقتی به لبه ی فرش می رسند، تردید دارند که عبور کنند یا نه.
- قدم بر نمی دارند و پاهایشان را روی زمین می کشند.
حس چشایی کودک و اختلال در درک آن
۱-حس چشایی تند
نشانه ها :
- این حس در سلامت جسمی و تغذیه ی کودک تأثیر زیادی دارد.
- کودکی که خوردن غذاهای تلخ و تند و نوشابه های گازدار را نمی نواند تحمل کند و گاهی با مصرف آنها دچار حالت تهوع و استفراغ می شود و پزشک معتقد است مشکل گوارشی ندارد، ممکن است از نظر چشایی بسیار حساس و یا اصطلاحا حس چشایی او تند باشد، یعنی، مزه غذاها را بیشتر از حد معمول درک می کند.
۲-حس چشایی کند
نشانه ها:
- این کودکان از نظر چشایی بسیار ضعیف هستند و به نظر می رسد هیچ مزه ای را نمی فهمند، هر چیز که می بینند می خورند، بنابراین به سطل آشغال معروفند.
- تلخ ترین و ترش ترین مزه ها برای آنها عادی است و بیشتر از ته زبان و کناره های آن برای چشیدن استفاده می کنند.
۳-حس چشایی ناموزون
نشانه ها:
- به نظر می رسد این کودکان همیشه در حال خوردن و مزه کردن هستند در حالیکه چیزی در دهانشان نیست، زبان و یا لب خود را می مکند می کنند به همین دلیل زبان کلفت و بزرگ با پرزهای بلندی دارند.
- غذاهایی را که می خورند نشخوار می کنند، یعنی چند بار داخل حلق می برند و دوباره به دهان می آورند و می جوند و باز قورت می دهند، برای همین بسختی غذا می خورند.
پرورش حس لامسه کودک از طریق تشخیص تفاوت و تشابه اشیا
هدف از این مرحله این است که کودک بتواند با استفاده از حس لامسه (بدون دیدن اشیا) تفاوت و تشابه اشیا را تشخیص دهد. نمونه هایی از فعالیت هایی که در این زمینه می توان انجام داد عبارتند از:
- تعدادی اشیا مختلف از قبیل چنگال، قاشق،مداد، سکه، توپ و … را داخل کیسه ریخته و سپس با نشان دادن یکی از اشیا به کودک از او می خواهیم شیء همانند آن را با استفاده از حس لامسه در درون کیسه پیدا کرده و به ما بدهد. (پس از کسب این مهارت به جای نشان دادن، او باید بتواند با لمس یک شیء همانند آن را از درون کیسه پیدا کند)
- تعدادی کارت یک اندازه (۱۵ در ۱۵ سانت) که بر روی آنها کاغذ سمباده و پارچه چسبانده شده (از هر کدام دو عدد) در اختیار کودک قرار می دهیم و از او می خواهیم با لمس کردن آنها کارت های همانند را پیدا کند. (باید کارت ها داخل کیسه باشد)
- موادی از قبیل آرد، شکر، نمک، لوبیا و … را در ظرف های جداگانه می ریزیم. سپس یکی از این مواد را در اختیار کودک قرار می دهیم. او پس از لمس کردن باید ماده همانند آن را از بین مواد دیگر پیدا کند (برای این کار می توان چشم های کودک را بست و یا ظرف ها را به گونه ای زیر میز قرار داد که کودک آنها را نبیند و یا پارچه ای روی ظرف ها کشید تا مانع از دیدن وی گردد)
- تعدادی کارت یک اندازه که انواع پارچه (پشمی، مخمل،نخ و …) روی آنها چسبانده شده در اختیار کودک قرار می دهیم (از هر هر کدام دو عدد) و از او می خواهیم کارت های شبیه به هم را پیدا کند.
تعدادی قاشق در دو اندازه (چای خوری و غذاخوری) را در کیسه ای ریخته و سپس با نشان دادن یکی از آنها از او می خواهیم که همانند آن را از بین قاشق های دورن کیسه پیدا کرده و به ما بدهد (پس از مهارت در این کار به جای نشان دادن قاشق از او می خواهیم قاشق مورد نظر را لمس کرده و سپس همانند آن را از درون کیسه پیدا نماید.
- تعدادی مهره به اندازه های مختلف (از هر کدام ۲ عدد) در کیسه ای ریخته و از کودک می خواهیم مهره های هم اندازه را پیدا کند.
کلام آخر:
- در انجام فعالیت های فوق ابتدا باید از تفاوت های زیاد و تعداد کم شروع نمود و پس از اینکه کودک مهارت لازم را کسب کرد به تدریج از تفاوت ها کاست و به اشیا افزود.
- باید سعی شود در این مرحله نیز کودک از حواس دیگر خود (به ویژه حس بینایی) استفاده نکند.
- پس از تشخیص تفاوت و تشابه ویژگی های اشیا نام این ویژگی ها را نیز آموزش می دهیم. مثلا پس از جور کردن دو کارت سمباده می گوییم: این زبر است.