کودک نافرمان با الگویی از خشم، عصبانیت، تحریک پذیری، رفتارهای توجیهی، بی اعتنایی و کینه که حداقل شش ماه به طول میانجامد، توصیف میشود. تربیت این کودکان کار سختی است اما غیرممکن نیست. کودکان معمولی به راحتی در برابر صحبت بزرگترها تسلیم میشوند و قابل کنترل به وسیله والدین هستند. اما این کودکان را در نظر بگیرید که پس از یک خرابکاری وحشتناک زمانی که شما با عصبانیت در حال سرزنش او هستید و انتظار دارید مقداری پشیمانی در او ببینید شاهد چشمانی هستید که بسیار از کرده خود راضی و خشنود است و با جسارت تمام به شما زل است و این تنها یکی از سختیهای تربیت کودکان لجباز است. در راستای تربیت این کودکان میتوان با راهنمایی از مشاوره تربیت کودک اقدام به نحوه تربیت و رفتار با این کودکان کرد.
اختلال نافرمانی مقابله ای (ODD) در کودکان – اختلال ODD
اختلال نافرمانی مقابله ای (ODD) نوعی اختلال رفتاری است. بیشتر در دوران کودکی تشخیص داده میشود. کودکان مبتلا به ODD با همسالان والدین، معلمان و دیگران همکاری نمیکنند، دشمنی میکنند و رفتارهای خصمانه دارند و این رفتارها برای دیگران بسیار ناراحت کننده است. این اختلال تقریباً روزانه در کودکان کمتر از 5 سال و حداقل هفتهای یک بار در بچههای بزرگتر بروز مییابد. (در سن 6 یا 7 سالگی، بیشتر بچهها آموختهاند که عصبانیت خود را از راههای سازنده و قابل قبول اجتماعی ابراز کنند.) همچنین نمونههایی از رفتارهای پرخاشگرانه و با عصبانیت همراه با خلق و خویی تحریک پذیر که به راحتی ناراحت میشوند، در کودکان نافرمان دیده میشود. از نشانههای بارز وجود این اختلال:
- آزار عمدی دیگران
- امتناع از پیروی از قوانین
- اقتدار مداوم برای به چالش کشیدن
- سرزنش آنها برای اشتباه یا رفتار بدشان
- اقدام به روشهای کینه توزانه یا کینه آمیز مکرر (حداقل دو بار در شش ماه)
اگر در اثر تنشهای ایجاد شده در محیط خانه احساس سردرگمی کنید. پرستار کودک در منزل در این زمان به شما کمک میکند تا با بهترین روش از کودک در منزل مراقبت کنید.
علائم و نشانههای اختلال نافرمانی
کودک نافرمان میبایست چهار مورد از هشت نشانه و علامت این اختلال را نشان دهد تا به آستانه تشخیصی برای اختلال نافرمانی مقابله جویانه برسد. برای اینکه تشخیص گذاشته شود علائم و نشانهها باید بیش از شش ماه تداوم داشته باشد. علائم و نشانههای این اختلال که باعث افت کارکرد مدرسه و یا دیگر مکانهای اجتماعی میشوند عبارت اند از:
- مکرراً از کوره در میرود؛
- اغلب جروبحث میکند؛
- کینه توز و به دنبال انتقام است؛
- زودرنج است و به آسانی دلخور میشود؛
- نسبت به دیگران خشمگین یا بی میل است؛
- با اعمالش بهطور عمدی دیگران را اذیت میکند؛
- دیگران را به خاطر اشتباهات خودشان سرزنش میکنند؛
- فعالانه از پیروی از اغلب درخواستها یا مقررات مراجع قدرت سرپیچی میکند؛
علت اختلال ODD در کودک نافرمان
متخصصان به طور دقیق نمیدانند چه چیزی باعث اختلال نافرمانی مقابله ای میشود اما 2 دلیل اصلی برای بروز آن وجود دارد:
- نظریه تحولی در تبیین اختلال نافرمانی مقابله ای: این نظریه نشان میدهد که مشکلات از زمانی که کودکان نوپا هستند شروع میشود. کودکان و نوجوانان مبتلا به ODD ممکن است در یادگیری مستقل شدن از والدین یا شخص اصلی دیگری که از نظر احساسی به آنها وابسته بوده اند، مشکل داشته باشند. رفتار آنها ممکن است مسائل رشدی عادی باشد که بعد از از سالهای نوپا نیز باقی میماند.
- نظریه یادگیری در تبیین اختلال نافرمانی مقابله ای: این نظریه نشان میدهد که علائم منفی ODD ناشی از نگرشهای آموخته است. آنها تأثیر روشهای تقویت منفی استفاده شده توسط والدین و دیگران را نشان میدهند. استفاده از تقویت منفی، رفتارهای ODD کودک را افزایش میدهد.
تربیت کودک نافرمان
پروفسور دنیس سوخودولسکی روان شناس کودک از دانشگاه ییل میگوید، فریاد زدن، جیغ زدن و دعوا با خواهر و برادر رفتارهای رایج در دوران پیش دبستانی است. او میگوید: “اولین کار ما این است که ارزیابی کنیم که چند مرتبه احساس بدخلقی و طغیان خشم ایجاد میشود و از نظر تعداد و شدت، آنها را بررسی میکنیم.” وی میگوید، بسیاری از بچههای مبتلا به ODD (اختلال نافرمانی در کودکان) چالشهای سلامت روان دیگری مانند اضطراب، اختلالات خلقی و اختلالات زبان و یادگیری دارند. تروما (آسیب)، اختلافات والدین، انواع سبکهای زندگی و دیگر موارد زیست محیطی نیز ممکن است در ایجاد این اختلال نقش داشته باشد. سوخودولسکی میگوید، برای کودکانی که با ناامیدیهای زیادی روبرو هستند، طغیانهای عصبانیت اغلب “فقط نوک کوه یخ است”. او میگوید: “ما فقط عصبانیت را ارزیابی نمیکنیم، ما طیف کاملی از اختلالات سلامت روان و چگونگی تأثیر آنها بر زندگی فرزندان را بررسی میکنیم.”
علل نافرمانی کودکان لجباز و نافرمان
گاهی اوقات کودک عمداً و آگاهانه کاری را که والدین یا پرستار کودک به او میگویند ” انجام نده ” انجام میدهند فقط برای اینکه ببیند بعدش چه خواهد شد. وقتی والدین میگویند ” نکن ! ” این فرمان ممکن است از نظر کودک نوعی به مبارزه طلبیدن باشد و کودک دوباره همان کار را چه بسا با یک پوزخند انجام دهد. گاهی اوقات این موقعیت ممکن است برای کودک یک بازی به نظر بیاید و کودک آن رفتار را مکرر انجام دهد تا جلب توجه کند. حتی اگر او را سرزنش کند و یا کتک بزند.
نافرمانی کودک اگر سبب شود که او به خواستههایش برسد، به دفعات بیشتری اتفاق میافتد. والدین ممکن است ناخواسته با توجه بیش از حد به کودک که از انجام دستورات سرباز میزند این رفتار او را پاداش دهد. توجه نشان دادن میتواند به اشکال مختلفی نظیر استدلال کردن، بحث کردن، مشاجره کردن، نق زدن یا تکرار کردن یک کلمه باشد. مثلاً جمله ” دست نزن ” را بارها و بارها تکرار کند. گاهی والدین یا پرستار کودک در برخورد با نافرمانی کودک، بی ثبات عمل میکنند. وقتی والدین یا پرستار کودک ثبات نداشته باشند کودک هم گیج میشود. شیوه ای که والدین یا پرستار کودک برای دستور دادن به کار میگیرند نیز میتواند در نافرمانی کودک موثر باشد. از جمله :
1) راهنمایی بیش از حد از علل نافرمانی کودک
آموزش و راهنمایی لحظه به لحظه فرصت نافرمانی را برای کودک فراهم میسازد زیرا در این شرایط، کودک بیشتر احساس میکند مورد عیب جویی واقع شده است.
2) راهنمایی خیلی کم علت رفتار کودک نافرمان
گاهی نافرمانی کودک به این دلیل است که هیچ کس این فرصت را نداشته او را دقیقاً راهنمایی کند که چه انتظاری از او دارد. مثلاً ممکن است کودکی آداب غذا خوردن را رعایت نکند به این دلیل که کسی به او آموزش نداده که از چنگال و قاشق چگونه استفاده کند.
3) آموزشهای سخت
گاهی کودک به این دلیل ممکن است نافرمانی کند که والدینشان از آنها توقعات زیادی دارند و آموزشهایی را میدهند که فراتر از حد توانایی آنهاست. مثل درخواست از یک کودک سه ساله برای مرتب کردن یک اتاق به هم ریخته!!!
4) زمان نامناسب برای آموزش
وقتی آموزشها در زمان مشغول بودن کودک به فعالیتی مثل تماشای برنامه مورد علاقه تلویزیونی ارائه شوند به احتمال زیاد از سوی کودک پذیرفته نخواهد شد.
5) مبهم بودن دستورات از علل رفتار کودک نافرمان
کودک از دستوراتی که مبهم هستند تبعیت نمیکند مثل ” مونا ! بچه نباش ! احمق نشو ! ” یا دستورهایی که حالت پرسشی دارند مثل ” دوست داری بری بخوابی ؟” اگر حق انتخاب میدهید منتظر جواب ” نه ” از جانب کودک هم باشید.
6) پیام غیر کلامی علت سرپیچی کودکان
گاهی پیام غیر کلامی والدین یا پرستار کودک چیزی را نشان میدهد که با آن چه بیان میکنند متفاوت است. مثل لبخند زدن یا خندیدن در زمانی که از کودک میخواهند فعالیتی را متوقف سازد. به علاوه کودک دستوراتی را که از یک اتاق دیگر با فریاد بیان میشود نادیده میگیرد چون میفهمند که والدین در محل حضور ندارند تا اجرای دستور را پیگیری کنند.
رفتار صحیح با نافرمانی کودکان
اگر تمام طول روز با کودک در مورد مسائل کوچک دعوا میکنید، نتیجه ای عایدتان نمیشود. بهتر است اشیاء را در خانه به گونه ای بچینید که مناطق ” دست زدن ممنوع ! ” در خانه محدود باشد و در نتیجه با کم کردن تعداد دفعات ” نه گفتن “، محیط خانه را شادتر میکنید. با ایجاد تغییراتی کوچک در خانه میتوانید از بسیاری مشکلات جلوگیری کنید:
- اشیاء قیمتی و شکستنی را دور از دسترس کودک قرار دهید.
- برای ممانعت از ورود کودک نوپا به مناطق خطرناک نظیر راه پله از موانع استفاده کنید.
- ورودی قسمتهایی از خانه را که در صورت حضور کودک نوپا به تنهایی ممکن است برایش ناامن باشد، ببندید.
به تدریج با بزرگ شدن کودک، او محدودیتهایی را میآموزد و میتواند آنچه را که به او میگویید انجام دهد و بدین ترتیب شما هم میتوانید این محدودیتها را کم کنید.
1- اسباب بازیهای بیشتر و مناسب و زمینه فعالیتهای قابل انجام را فراهم کنید.
کودک نوپا وقتی مشغول بازی کردن است زمان کمتری برای ایجاد دردسر خواهد داشت. مطمئن باشید که به اندازه کافی و مناسب وسایل بازی برای کودک نوپایتان دارید. به کمک این وسایل با او بازی کنید.لازم نیست که فعالیتها و اسباب بازیهای گران قیمت تهیه کنید. نوپایان میتوانند با جعبههای مقوایی، یا ظروف معمولی و نشکن هم به اندازه اسباب بازیهای گران قیمت سرگرم شوند.وقتی که بیرون میروید یک کیف کوچک از دو سه اسباب بازی مورد علاقه کودک همراهتان داشته باشید تا کودک کاری برای انجام دادن داشته باشد.
2- رفتارهای مطلوب کودک را تشویق کنید
وقتی کودک رفتار مطلوبی انجام میدهد یا وقتی که مراقب خودش است به او پاداش دهید.مثلا لبخند بزنید، لمسش کنید و به او بگویید که کاری که انجام میدهد خوب است مثلاً ” شادی جان، چه خوب با این پازلها داری بازی میکنی “.
3- اگر رفتار کودک نافرمان نامطلوب بود چه باید کرد ؟
وقتی کودک رفتار نامطلوبی انجام میدهد، کار خود را متوقف کنید توجه او را به سوی خودتان جلب کنید و تا فاصله طول یک بازو به کودک نزدیک شوید. خم شوید آنقدر که هم سطح چشمان او باشید و برای جلب توجه کودک نامش را صدا بزنید.
4- با صدای محکم و با آرامش بگویید : ” نه ! “
دستهای کودک را محکم بگیرید و با لحن محکم و صدایی آرام بگویید ” نه ! ” وقتی که ” نه ” میگویید همزمان اخم کنید و سرتان را به نشانه مخالفت از یک طرف به طرف دیگر تکان دهید. نگران نباشید ! این کار روحیه کودک شما را جریحه دار نمیکند و بهتر از پشت دستی زدن به او است!!!
5- به کودک بگویید چه کار کند
در ابتدا کاری را که میخواهید کودک متوقف کند مشخص کنید : ” نه ! به تلویزیون دست نزن ” ” نه ! دم گربه را نکش ” بعد به کودک بگویید که به جایش چه کاری کند ( و یا در صورت لزوم به او نشان دهید ) : ” با اسباب بازیهای خودت بازی کن ” ” گربه را ناز کن ! اینجوری. “
6- برای اینکه کودک همکاری کند به او فرصت بدهید
برای شروع به انجام آنچه که از کودک خواسته اید زمان کوتاهی صبر کنید. حدود ۵ ثانیه کافی است. در کنار کودک بمانید و او را نگاه کنید.
7- به ازای همکاری کودک از او تشکر کنید
وقتی کودک آنچه را که از او خواسته اید انجام میدهد به او پاداش بدهید : ” نازنین جان ! آفرین بر تو که سریع کاری را که بابا ازت خواست انجام دادی ! “
8- جیغ و داد و گریه کودک را نادیده بگیرید
بعد از گفتن ” نه ” اگر کودک شروع به جیغ و داد و گریه کرد هیچ توجهی به او نکنید. منتظر وقفه ای در گریه اش باشید و از اینکه ساکت شده از او تشکر کنید و تلاش کنید تا او به فعالیتی دیگر مشغول شود.
9- دستورهایتان برای کودک را با یک پیامد منطقی پشتیبانی کنید
اگر کودک ظرف ۵ ثانیه دستور شما را انجام نمیدهد از یک پیامد منطقی که با دستور تناسب داشته باشد استفاده کنید. به عنوان مثال فعالیت مورد علاقه کودک را حذف کنید یا آن اسباب بازی را که منشأ مشکل میباشد توقیف کنید. توضیح دهید که به چه دلیل این کار را میکنید. مثلاً ” نرگس جان ! شما کاری را که من میخواستم انجام ندادی بنابراین تلویزیون ۱۰ دقیقه خاموش میشود. ” زمان ۵ تا ۱۰ دقیقه برای محرومیت از یک فعالیت کافی میباشد. اعتراض و شکایت کودک را نادیده بگیرید. با کودک وارد بحث و مناظره و استدلال نشوید، فقط پیامد را به سادگی اجرا کنید.
10- در صورت لزوم از ” زمان سکوت ” یا اتاق خلوت برای استفاده کنید.
اگر نتوانستید از یک پیامد منطقی استفاده کنید و یا مشکل رفتاری ادامه داشت از زمان سکوت استفاده کنید. به کودک بگویید که رفتار اشتباهی انجام داده است. ” نیما، تو آنچه را که من خواسته بودم انجام ندادی بنابراین الان باید به یک گوشه خلوت بروی. ” گوشه خلوت باعث میشود توجه شما از کودک برداشته شود و او را وادار میکند که زمان کوتاهی را ساکت در نقطه ای بنشیند و در حاشیه قرار بگیرد. کودک را در یک صندلی دور از سایرین بنشانید و به او بگویید که حدود دو دقیقه باید همان جا قرار گیرد و قبل از این زمان اجازه ندارد از صندلی پایین بیاید.
گامهای کلیدی نحوه برخورد با کودک نافرمان
- وقتی کودک نافرمانی میکند سریعاً وارد عمل شوید.
- کودک را برای اطاعت از آنچه خواسته شماست تشویق کنید.
- سعی کنید قبل از یک دستور به کودک، او فعالیت قبلی اش را تمام کرده باشد.
- در زمان مناسب کودک را به فعالیت قبلی برگردانید و به خاطر رفتار خویش از او تشکر کنید.
- نزدیک کودک بروید، توجه او را جلب کنید و به او بگویید که دقیقاً چه کاری باید انجام دهد.
- اول پیامد منطقی را به کار بگیرید. اگر موثر نبود از گوشه خلوت ” زمان آرام ( سکوت ) ” یا اتاق خلوت کمک بگیرید تا بتوانید از دستورهای خودتان پشتیبانی نمایید.
خلاصه مطلب و نکات مهم نحوه برخورد با کودک نافرمان
اختلال نافرمانی مقابله ای از شایع ترین اختلالات رفتاری در کودکان است. کودکانی دارای این اختلال دورههای مکرر عصبانیت، رفتار مقابله جویانه یا پرخاشگرانه عمدی و عدم تحمل دستور را نشان میدهند. این گروه از کودکان رفتارهای نافرمانی را در مقابل تمامی افراد بروز میدهند. این افراد ممکن است والدین و معلمان و یا همبازی و هم کلاسی باشد. کودکان با این رفتار میخواهند از تسلط دیگران بر خود اجتناب کنند. رفتار خود را به عنوان مراقب و یا پرستار کودک با این کودکان تغییر دهید. احساسات منفی و نگرش شما و همچنین پیش بینی منفی از رفتار کودک میتواند بر تعامل شما با کودک تاثیر منفی داشته باشد. سعی کنید در تعامل با کودک تواناییها و قابلیتهای کودک را با نکات منفی که در ذهن دارید جایگزین کنید.
در مورد کودک نافرمان این نکات را به خاطر بسپارید
- لازم است والدین تمام دستورالعملها را برای کودکان توضیح بدهند.
- استدلال کردن برای کودکی که از انجام کاری امتناع میکند کارساز نیست.
- سعی کنید در مورد برنامههای مقرر و معمول روزانه موارد انتخابی زیادی قائل نشوید.
- استدلال کردن در این زمان باعث میشود کودک توجه بگیرد و ممکن است نافرمانی او را تقویت کند.
- برای اینکه کودک احساس استقلال بیشتری داشته باشد چنانچه مقدور است به او گزینههایی برای انتخاب بدهید با این حال تفاوت بین انتخاب و دستور را برایش مشخص کنید.